Advertenties

Alarmisme over gevaren lage dosis schadelijke stoffen

Macabere dans van de “statistische doden”

Monsanto, biotechnologisch bedrijf.

Titelfoto: Monsanto, biotechnologisch bedrijf. Screenshot door redactie OpinieZ van YouTube-video, kanaal Financial Times

Dat blootstelling aan allerhande chemicaliën niet zonder risico’s kan zijn, is een open deur. Anderzijds is het leggen van een relatie tussen een geringe blootstelling aan een bepaald product en eventuele kwalijke individuele effecten een notoir moeilijk wetenschappelijk probleem. Het is niet voor niets dat het hard wetenschappelijk aantonen van de nefaste effecten op de volksgezondheid van roken uiteindelijk pas na zeer veel wetenschappelijk onderzoek tot stand kwam.

In de afgelopen decennia heeft de analytische chemie een stille revolutie doorgemaakt. Chemische stoffen kunnen thans in ongekend lage concentraties gedetecteerd worden met geavanceerde fysische technieken zoals massaspectrometrie. Dat is natuurlijk prachtig, maar het werpt wel de vraag op wat we kunnen zeggen over allerlei effecten ten gevolge van zeer lage concentraties van allerhande chemicaliën. En dan wordt het al snel ingewikkeld.

Dosis bepaalt effect

Of het nu gaat om blootstelling aan chemicaliën of de effecten van fijnstof of radioactieve straling, het is altijd de dosis die het effect bepaalt. Bij hoge doses is er een direct meetbare relatie van het effect ervan op bijvoorbeeld de gezondheid. Zo kan het toedienen van een grote hoeveelheid van een of andere stof onmiddellijk aantoonbaar tot de dood leiden. Maar wat gebeurt er als men de dosis halveert, nog eens halveert en nog eens halveert? Het effect zal dan uiteraard steeds verder afnemen, maar blijft er nog wel sprake van een causaal verband tussen de toegediende kleine dosis en een eventueel kwalijk effect? Het antwoord op die simpele vraag spreekt niet vanzelf.

LNT-model

Bij steeds kleinere doses komen we op het punt waarop de aanwezigheid van een stof misschien nog wel aan te tonen is, maar waarop het directe effect ervan onmeetbaar wordt. Bij nog lagere doses zijn zelfs de huidige analytische technieken niet in staat de aanwezigheid te detecteren. Maar betekent dat ook dat er geen negatieve effecten op bijvoorbeeld de gezondheid kunnen zijn?

Om die vraag te beantwoorden wordt vaak uitgegaan van het Linear No-Threshold (LNT) Model, dat inhoudt dat zelfs bij zeer lage doses het effect evenredig met die dosis blijft. Er is onder die aanname dus geen gevaarloze dosis, er zal altijd een ongewenst effect optreden. Let wel, het gaat om een aanname en die aanname is buitengewoon lastig te testen.

Niettemin kunnen de gevolgen van het kritiekloos hanteren van die aanname heel groot zijn. Daarover gaat dit stuk.

Richtlijnen

Het aantal chemicaliën, of het nu gaat om natuurlijk aanwezige of door de mens gesynthetiseerde producten, en het aantal externe invloeden zoals straling, of het nu natuurlijke achtergrondstraling of door de mens gegenereerde is, waaraan wij als biologisch organisme continu worden blootgesteld is gigantisch groot. Het is dan ook ondoenlijk om ten aanzien van alle effecten van al die invloeden uitgebreid bevolkingsonderzoek te doen.

Wat er gebeurt is dat een instantie als het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) pragmatische grenzen aangeeft waar de blootstelling bij voorkeur onder moet blijven. Dat betekent dus niet dat automatisch een hogere blootstelling gevaarlijk en een lagere ongevaarlijk is. Het gaat om richtlijnen op basis van de best beschikbare, maar vaak onvolledige, informatie.

Lage blootstelling

Het wordt wetenschappelijk interessant als het gaat om een zeer lage blootstelling, maar waar het wel een blootstelling van een zeer groot aantal mensen betreft. Als men het LNT-model moet geloven, zal dan een deel van dat grote aantal blootstellingen tot gezondheidseffecten en zelfs de dood leiden. Let wel, het is onder deze aanname niet mogelijk om individuele slachtoffers van de blootstelling aan te wijzen, het betreft uitsluitend statistische doden op basis van een modelaanname die niet experimenteel getest kan worden.

Kritiek

Toch is er veel steekhoudende kritiek op de LNT-benadering mogelijk. Laat me kort twee punten noemen. Allereerst wordt de LNT-aanname toegepast op een grote reeks van blootstellingen aan allerhande effecten. Daarbij wordt nooit gekeken of de populaties van de slachtoffers van deze effecten wel overlappen. En dat is wel van belang, want je kunt maar dood gaan aan één enkel effect, of het nu straling of fijnstof of iets anders is, en niet aan beide tegelijk.

Mutaties

Een tweede punt van enig belang is dat een biologisch organisme zich slechts aan een voortdurend veranderende omgeving kan aanpassen door het biologische proces van mutaties. Het is bepaald niet ondenkbaar dat mutaties het gevolg kunnen zijn van bijvoorbeeld de blootstelling aan lage doses straling of bepaalde chemicaliën. In dat geval zouden dergelijke lage doses niet schadelijk, maar juist voordelig zijn voor het voortbestaan van het organisme als geheel.

Dit mogelijk positieve effect van lage doses blootstelling met stoffen die in hoge doses aantoonbaar schadelijk zijn, wordt ook wetenschappelijk onderbouwd en staat bekend als ‘hormese’. Met name als het gaat om de blootstelling aan radioactieve straling is hieraan veel onderzoek gedaan. Het ligt überhaupt niet voor de hand om je zorgen te maken om stralingsniveaus die lager zijn dan die van de altijd en overal aanwezige achtergrondstraling. Bovendien kan die achtergrondstraling aanzienlijk variëren, afhankelijk van waar op aarde je woont.

Valkuilen

Het leggen van een relatie tussen een geringe blootstelling aan een bepaald product en eventuele kwalijke individuele effecten is een notoir moeilijk wetenschappelijk probleem. In dat licht is het curieus kennis te nemen van de recente uitspraak over glyfosaat (C3H8NO5P), een organische fosforverbinding die als niet-selectief systemisch totaalherbicide zeer ruim toegepast wordt. Het Amerikaanse bedrijf Monsanto bracht het product in de jaren ’70 als isopropylammoniumzout op de markt onder de naam Roundup.

Een Amerikaanse jury heeft bepaald dat, in tegenspraak met veel wetenschappelijk onderzoek, dit product bij een tuinman een dodelijke kanker veroorzaakt zou hebben, hierbij een verband leggend tussen de blootstelling aan een onbekende dosis van een chemische stof met de doodsoorzaak van een individueel geval. Dat op een terrein met zoveel wetenschappelijke valkuilen een vergaande uitspraak wordt overgelaten aan een jury van wetenschappelijke leken zou vooral tot bezorgdheid moeten leiden.

Alarmisme

Maar voordat we roepen dat dus het jurysysteem niet deugt, is het goed te beseffen dat in Nederland de rechter als volstrekte natuurwetenschappelijke leek vergaande uitspraken over bij voorbeeld klimaat doet. En dat we politici hebben die op basis van “politieke natuurkunde” en aanvechtbare modellen een Klimaatakkoord sluiten en een Klimaatwet ontwerpen.

De mensheid lijkt een voorkeur te hebben voor alarmistische berichtgeving en die is niet gebaat bij wetenschappelijke nuance. Geen wonder dat wereldwijd de kerkhoven dus vol lijken te liggen met miljoenen louter statistische doden, ten gevolge van een veelheid van vermeende oorzaken die pas op lange termijn werken.

Tel uit je winst.

Over de auteur

Kees de Lange
Kees de Lange
Prof. Dr. C.A. (Kees) de Lange studeerde wis-, natuur- en sterrenkunde aan de UvA en promoveerde in de Theoretische Chemie in Bristol, UK. Hij is emeritus hoogleraar fysische chemie en chemische fysica aan zowel de UvA als de VU. Zijn research betreft atmosferische chemie en fysica, en magnetische resonantie, alsmede het ontwikkelen van complexe fysische modellen. Zijn onderzoek is vastgelegd in enige honderden publicaties. Hij is tot op de huidige dag actief in wetenschappelijk onderzoek. In de periode 2011-2015 was hij als een van de zeer weinige bèta’s lid van de Eerste Kamer.
Advertenties

10

Reacties zijn welkom. Graag kernachtig, niet meer dan 15 regels (ca. 200 woorden). Er wordt gemodereerd. De spelregels staan in de voettekst. De redactie gaat niet in discussie over geweigerde reacties.

  Abonneren  
nieuwste oudste meest gestemd
Abonneren op

Een zeer goed artikel die de spijker op zijn kop raakt. Als oud-militair heb ik eens meegemaakt tijdens een oefening in Polen dat er vrachtwagens vol met flessenwater uit Nederland meegingen omdat het drinkwater in Polen een licht hogere dosis zware metalen bevatte dan in Nederland. Dat dat voor de duur van de oefening(3 weken) verwaarloosbare effecten had deed er niet toe. Ook het argument dat de standaard voor drinkwater in Nederland is gebaseerd op levenslange consumptie deed er niet toe.

Fleur de Lis

Zoals bekend, assumption is the mother of all fuck-ups

Der Ganzumsonst

Als vuistregel kan gelden:
Wantrouw elk gescherm met doodsoorzaken die niet door een patholoog-anatoom kunnen worden vastgesteld.
De kans is namelijk levensgroot, dat daar een activistische agenda achter zit.

[…] die vooral het resultaat zijn van de Linear No-Threshold (LNR) benadering. Ik schreef daar eerder over. Niemand weet met enige kwantitatieve zekerheid aan welke kwalen de slachtoffers van al deze […]

Jubbe Feenstra

Als we ergens een schop aarde opspitten en onder microscoop leggen enz. dat zit die maagdelijke grond barstensvol ‘schadelijke’ stoffen. Neem ik aan?

paul rikmans

Ik hou even in het midden of ik het er mee eesn ben, maar onderzoek zou ook gedaan kunnen worden naar de wederzijdese beinvloeding van al die (gif) stoffen.

En dus niet deze stoffen geïsoleerd onderzoeken.

Anton

Wil toch nog even regeren op uw reactie. Een stof is schadelijk, of niet. Of moeten wij hier een andere definitie voor schadelijk gaan gebruiken? Is dat natuurwetenschappelijk of juridisch? Of heeft de natuurwetenschap hier geen verantwoordelijkheid in?

Zoals gezegd kwamen deze stoffen met de technologische ontwikkeling van de mens pas in de natuur. Mijn mening is dat het geen goede ontwikkeling is. De beruchte kikker in het pannetje met water op het vuur.

Veel te simplistisch. Streptococcen zijn ook schadelijk, toch huizen er miljarden van die bacteriën in jouw lichaam en je leeft gewoon door. Water is ook schadelijk. Als je je kop te lang onder water houdt, verdrink je.

Anton

Het valt me op dat Kees vanuit de optiek van de producent spreekt. Een producent met een verdienmodel die winst moet maken. Ik hoop dat Kees ook open staat voor die mensen die bezorgd zijn over het milieu. Een schadelijke stof is schadelijk, ook al is hij nauwelijks detecteerbaar. We spreken dan vaak over stoffen die eigenlijk normaal gesproken niet voorkomen in de natuur. Kees hoopt dan dat mensen op de lange duur zich kunnen aanpassen aan deze stoffen opdat het verdienmodel in stand kan blijven.
Ik denk dat dit een verkeerde filosofie is.Mensen zijn al een tijdje op deze planeet en hebben dus al de gelegenheid gehad om haar flink aan te tasten. Er zijn al aardig wat schadelijke stoffen in het milieu gebracht ook al zijn het zeer lage concentraties.
Hoe dan ook, je zult zien dat met het verstrijken van de tijd, deze concentraties gaan oplopen. Interessant is trouwens om te zien dat stoffen die niet schadelijk zijn, in hogere concentraties wel schadeljk blijken te zijn. Ik geef toe je kunt niet elk scenario voor zijn, maar om voor een verdienmodel een toekomst op het spel te zetten?

Ik geloof dat je de strekking van het stuk totaal niet hebt begrepen. Kees spreekt niet vanuit een “verdienmodel” en ook niet vanuit “de producent” of vanuit een “filosofie”. Kees spreekt vanuit de natuurwetenschap, gebaseerd op decennialange universitaire ervaring met natuurwetenschappelijke methodieken. Hij baseert daar zijn opinie over schadelijke stoffen en meetwaarden op. Politici en media gaan te makkelijk er van uit dat elke dosis van een schadelijke stof, ook de kleinste, gevaarlijk is voor mens en milieu. Dat is een onwetenschappelijk en daarmee feitelijk onjuist standpunt, dat op geen enkele wijze hard te maken is. Daarover gaat dit stuk.