Gelijkheidsideologie ligt aan de basis van ressentiment en antisemitisme
De rancuneleer van Menno ter Braak toegepast op onze tijd
Menno ter Braak. Foto: Publiek domein (CC0)
In onze tijd van ‘woke’-gedachtegoed en ‘sneeuwvlokjes’-cultuur wordt al snel gesmeten met de term ‘extreemrechts’. Iemand als Wierd Duk, die sociaaleconomisch niet rechts is, maar wel consequent wijst op het gevaar van ongecontroleerde immigratie, is volgens de deugelite ‘extreemrechts’. Maar wat was de werkelijke oorzaak van nazisme en fascisme in de jaren dertig en waar liggen de gevaren in onze tijd? Een analyse van Jan Gajentaan.
Uiteraard is de vernietigende wereldwijde economische crisis van de jaren dertig vorige eeuw een fundament geweest waarop fascisme en nazisme welig konden tieren. Maar onze bekendste antifascistische intellectueel uit het interbellum, Menno ter Braak, legde de nadruk op de psychologische oorzaak van deze ontsporingen.
Ter Braak, die op 14 mei 1940 zelfmoord pleegde toen de nazi’s ons land ingenomen hadden, schreef in 1937 een belangrijk essay waarin hij zijn rancuneleer uiteenzette. Volgens Ter Braak vormen rancune en afgunst de psychologische bodem van extreme bewegingen. Hij was van mening dat het democratische en socialistische gelijkheidsideaal onbedoeld die rancune aanwakkerde: mensen zijn nu eenmaal niet gelijk, niet in sociaal opzicht, niet in financieel opzicht en ook niet in biologisch opzicht.
Volgens Ter Braak leidde het voortdurend voorhouden aan mensen van het democratische gelijkheidsideaal, terwijl daar in de realiteit niets van klopt, tot een opbouw van rancune, afgunst en frustratie. Die erger worden in tijden van economische crisis. De aanhangers van Hitler en Mussolini konden vooral gevonden worden in de lagere (door de crisis verarmde) burgerklasse, maar ook in de arbeidersklasse en soms ook in de elite. Vaak betrof het dan personen die door wangedrag buitengesloten waren en hun kans grepen bij de nazi’s.
Ongecontroleerde massa-immigratie leidt tot meer ongelijkheid
Laten we dit toepassen op onze tijd. De globalisering heeft ertoe geleid dat er tussen landen onderling meer gelijkheid ontstond (veel landen uit de voormalige ‘derde wereld’ hebben enorme progressie geboekt) maar binnen landen is de ongelijkheid juist toegenomen. Kijk maar naar Nederland. Waar een directeur vroeger tevreden was met een salaris van een paar ton (in guldens), laten ze nu vaak miljoenen bijschrijven op hun rekening (in euro’s). Aan de onderkant van de samenleving neemt de ellende toe; schulden, misère en voedselbanken die als paddenstoelen uit de grond schieten.
Intussen blijven we het democratische gelijkheidsideaal uitdragen, ook richting de massale en totaal ongecontroleerde instroom van immigranten. Waarvan een deel het uitstekend doet, maar dat leidt dan weer tot afgunst onder delen van de autochtone bevolking. Zie bijvoorbeeld autochtone studenten die hun plaatsje kwijtraken aan buitenlandse studenten met iets hogere cijfers. Een ander deel van de immigranten mislukt of kan zich niet aanpassen, wat weer leidt tot rancune onder hen tot in de tweede, derde en zelfs vierde generatie.
Zo is het bijvoorbeeld opvallend dat er onder Arabische jongeren in het Midden-Oosten maar weinig sympathie is voor het ayatollah-regime in Iran en velen samenwerking met Israël niet langer uitsluiten, terwijl jongeren of in het algemeen mensen van islamitische afkomst in het Westen vaak verblind zijn van haat tegen Israël en de ayatollahs kennelijk wel prima vinden.
Waarschuwingen
Al decennia wordt er door weldenkende mensen (vaak ten onrechte geframed als extreemrechts) gewaarschuwd voor de ongewenste effecten van ongeremde massa-immigratie. Bekend is het essay van PvdA-intellectueel Paul Scheffer in 2000 ‘Het multiculturele drama’ met de beroemde zin: “het huidige beleid van ruime toelating en beperkte integratie vergroot de ongelijkheid en draagt bij tot een gevoel van vervreemding in de samenleving.” Nou, dat hebben we gezien in de vorm van tal van islamitische aanslagen in West-Europa.
Eerder had Frits Bolkestein hier al voor gewaarschuwd en uiteraard ook de op 6 mei 2002 vermoorde Pim Fortuyn. Maar de bestuurlijke elite, gesteund door het links lullende (maar rechts vullende) deugvolk op de buis en in de kranten, bleef weigeren iets te doen aan de ongeremde immigratie. Zij denken het probleem van islamistische radicalisering en opkomend antisemitisme af te kunnen doen met buigen voor de radicalen en hypocriet de andere kant op kijken.
In 2014 wees de uit Nederland verdreven (want te luidruchtig te keer gaand tegen de appeasement houding van onze elite versus het islamisme) Ayaan Hirsi Ali erop, dat deze situatie ertoe leidt dat meerdere groepen in de samenleving radicaliseren. Niet alleen gefrustreerde en rancuneuze jongeren van islamitische afkomst, maar ook extreemrechtse autochtonen.
In dat licht bezien is het te verklaren dat het antisemitisme in ons land met de dag toeneemt, niet alleen onder islamitische jongeren maar ook in de FvD-achterban en zelfs in onze talkshows, waar de walgelijke Johan Derksen zijn antisemitische hondenfluitjes blijft blazen. Ooit vond ik die man wel grappig, maar dat is nu voorbij.
Goedbedoelde adviezen
Ik kan me dan ook storen aan al die goedbedoelde adviezen van overheidscommissies die zich bezighouden met het opkomend antisemitisme, maar de kern van de zaak volledig missen. Zo wil de Commissie Toekomst Joods Amsterdam onder voorzitterschap van Jet Bussemaker “het Joodse leven in Amsterdam zichtbaarder maken”. Dezelfde Bussemaker die we als lid van de Raad van Commissarissen van het Concertgebouw nooit horen als daar iemand geweerd wordt vanwege banden met Israël…
Een ander advies dat we vaak horen van dit soort commissies is dat er beter onderwijs moet worden gegeven over de Holocaust. Nu ben ik absoluut voorstander van een zichtbaarder Joods cultureel leven en ook van goed onderwijs over de Holocaust, maar het is natuurlijk een illusie te denken dat dit gaat helpen tegen het opkomend antisemitisme als je niets doet aan de hoofdoorzaak van het groeiende ressentiment in de samenleving: massale en ongecontroleerde immigratie en slechte integratie.
Als we aan die oorzaken niets doen, zal het zichtbaarder maken van het Joodse culturele leven alleen maar leiden tot nóg hogere risico’s voor de Joodse gemeenschap. En wat betreft de Holocaust: de meeste antisemieten weten verdomd goed dat die heeft plaatsgevonden. Zij beschouwen dat eerder als een aanmoediging, dan dat ze erdoor afgeschrikt worden.
Ter Braak schreef: “… De raté, de mens van het ressentiment, weet alleen, dat hij het meerdere bezit van den ander niet verdragen kan. Met een variant: zij hebben wat wij niet hebben, zij zijn wat wij niet zijn.”
Dit ressentiment, zo leert de geschiedenis, vertaalt zich bijna altijd in vurig antisemitisme.
OpinieZ is en blijft gratis voor u! Maar we kunnen een bijdrage in onze kosten natuurlijk goed gebruiken. U kunt een donatie doen via GoFundMe. U helpt daarmee OpinieZ in de lucht te houden. Dank voor uw aandacht.
Over de auteur
- Amsterdammer in Rotterdam, blogger, schrijver van e-books, voetbalvader, in het dagelijks leven Recruitment / Human Resources Consultant.
Recent gepubliceerd
Antisemitisme7 mei 2026Gelijkheidsideologie ligt aan de basis van ressentiment en antisemitisme
Politiek Nederland29 april 2026Heeft het liberalisme nog toekomst in Nederland?
EU12 maart 2026EU-migratiepact is geen panacee voor alle kwalen
Politiek Nederland25 februari 2026Mona Keijzer weg bij BBB: wat nu?
Heel interessante analyse van Jan Gajentaan. Ik kende Menno te Braak niet maar zijn bevindingen vormen het antwoord op de link-rechts rivaliteit van deze tijd maar zeker van de tijd van de opkomst van het communisme. Socialistische gelijkheidsideaal is een onmogelijkheid die ressentiment als regelrechte consequentie oproept, zeker als deze opgedragen wordt. Het is dus niet onbedoeld zoals ter Braak zegt. Eerder ondoordacht en onuitvoerbaar zoals zoveel linkse ideeën. Dat het tot rancune leidt kunnen wij afleiden van de huidige verhouding tussen links en rechts. Sinds Woke bestaat geen rechts meer maar alleen ultra-rechts. Bij de minste geringste afwijking van linkse mening wordt je als fascist afgebeeld en de haat waarmee dit uitgedrukt wordt meestal heel luid is duidelijk waarneembaar. Welke negativiteit je ook analyseert je komt practisch altijd bij links uit vooral door de dictatoriale houding en het ontbreken van dialoog.
Democratie is alleen maar een middel om tot vreedzame overgang van regeringen te komen.
Socialisme gebruikt dit middel om gelijkheid in elk aspect van de samenleving op te dringen.
Oneigenlijk gebruik waaruit ressentiment voortkomt.
De onderdrukking die u aangeeft diept het ressentiment alleen maar uit, omdat de kloof tussen werkelijkheid en ideologie steeds groter wordt.
Degene die schermen met de termen nazi en extreemrechts zijn zelf de Nazi’s en extra extreemlinks die Nederland naar de gallemiezen helpen!
Door wie worden deze landverraders/NSB’ers geholpen/betaald?
Door de 1% van de mensen die meer financiële middelen hebben dan de rest van de mensheid tezamen.
Oke ,ik heb wel een idee wie dat zijn de banken, multi miljardairs die niets om mensenlevens geven als alleen hun banksaldo opvijzelen over de lijken die zij veroorzaken.
Beste Jan,
Menno ter Braak’s ‘raté’ is een mooi begrip. Gemiste of beter (af)geketst.
Maar niet zo origineel als we de 10 Geboden erbij halen. Iets over het smachten naar de vrouw en het vee van de buurman, maar er zullen vast bijbelvastere lezers zijn.
Aandacht in het onderwijs is ook zo’n dingetje. Het 1000 dingen doekje bij maatschappelijke issues en telkens glijden de Nederlandse PISA-scores af. Inmiddels heeft Turkije – dat tot voor heel kort helemaal niet zo aardig was tegen haar bergturken/Koerden – beter (basis)onderwijs dan ons zompig moeras. Idem dito met een sterretje de prestaties van de hermandad ter plaatse.
Op een gegeven moment bleken ruimere budgetten toch vooral gestoken te zijn in spullen, matig werkende en/of geïntegreerde ICT en veel nieuwbouw, maar niet zo zeer in ‘meer blauw op straat’. Als ik hier ten stede de politie zie passeren zijn ze meestal met zijn drieën, wat op zich ‘meer’ is, maar niet meer als je voorheen met zijn tweeën de ronde deed.
Er zijn plaatsen in NL waar jaarlijks geen enkele inbraak onderzocht wordt.
In een opheffocratie met een steeds kortere cyclus (dat houdt de aandacht netjes weg van de wat moeilijker vragen en dat zou maar confronterend zijn) zijn logisch nadenken en rationeel plannen (wat zeker niet duizendmiljoenmiljard hoeft te kosten en/of niet kan zonder allerlei consultants en onderzoeksbureaus) de beoogde en gewenste slachtoffers. En dat zien we op meer en meer vlakken.
Iedereen die niet voor is, is dus heel erg tegen, wat in de praktijk er op neerkomt dat dat ’tegen’ zo abject geframed wordt dat je er ook geen zuivere gedachten meer aan vuil hoeft te maken. Zo kan je helaas op termijn geen hoogontwikkelde, sociaal voelende economie met de nodige geborgde welvaart in de lucht houden.
Wat we om ons heen zien, is de vervanging van gelijkheid in gelijke gevallen (op basis van cultuur en natie) door gelijkheid in alle gevallen (op basis van mens zijn).
Elk criterium vervalt daarmee.
Gelijkheid is daarmee een leeg begrip geworden.
Grenzen van landen zijn zinloos geworden.
Normen en waarden verliezen hun betekenis.
De totale gelijkheid van mensen veronderstelt de gelijkheid van normen en waarden (zonder daar enig bewijs voor te leveren).
Het is gegoochel met woorden, meer niet.
Bovendien hebben dergelijke ideologische denkbeelde een weeffout die pas laat aan het licht komt te weten; geen zelfreflexie waardoor de macht zich concentreert. Goede voorbeelden zijn Islam, communisme en nazicisme.
Deze ideologieën pretenderen ideale oplossingen te bieden voor de eeuwigheid, maar ze kennen de toekomst niet, zodat na allerlei onvoorziene ontwikkelingen alles anders loopt.
Economen Hayek en Friedman wisten het al, Socialisme, afkomstig uit het Marxisme met al zijn onderstromen zoals het Fascisme, is een onmogelijk systeem.
Het is fout in de basis.
Het is gebaseerd op afgunst en drijft op het belang van de groep, het collectief.
Dat betekent de ondergang van het individu….
Blijkt al meer dan 100 jaar uit de praktijk.
Fascisme als onderstroming van het Marxisme? Dat is niet correct. Hoewel beide ideologieën een sterke focus op het collectief boven het individu delen, zien historici en politicologen fascisme en marxisme of communisme als absolute aartsvijanden. De invulling van het marxisme richt zich op een internationale klassestrijd tussen arbeiders en kapitalisten, met als einddoel een klassenloze samenleving zonder privébezit. Het fascisme is daarentegen extreem nationalistisch en baseert zich op ras of natie in plaats van klasse. Bovendien schafte het fascisme het kapitalisme en het privébezit niet af; de staat werkte juist nauw samen met grote private industriëlen, zolang zij de doelen van de dictator dienden.
Het Fascisme is bedacht door een Italiaanse Socialist, in praktijk gebracht door een Italiaanse Marxist.
Fascisme is, net zoals -nationaal- Socialisme en Communisme een Marxistische stroming.
Dit staat los van economische invulling, deze hebben geen noemenswaardige invloed op de samenleving want alles wordt centraal geregeld, daarom werkt het niet.
Het collectief, het belang van de groep staat centraal, het betekent in alle gevallen de ondergang van het individu.
Blijkt al meer dan 100 jaar….
Over rancune en resentiment als voedingbodem voor totalitaire groeps dwang zijn veel bloggers het eens. Dat zal wellicht meespelen in de Islam, maar is niet de hoofdoorzaak. Dat ligt besloten in die veroveringsideologie zelf. “Islamisten* bestaan niet. Er is maar 1 Islam, zeker als het gaat om het onderwerpen van Joden, Christenen en andere ongelovigen (in die volgorde). Dat die vriendelijke buurman ineens in een bloeddorstige slavenhouder kan veranderen, dat gaat de beleving van de meeste Westerlingen te boven. Vreemd, want er zijn duizenden voorbeelden op X waarin moslims dat gewoon open en bloot vertellen.
U zegt: “Zo is het bijvoorbeeld opvallend dat er onder Arabische jongeren in het Midden-Oosten maar weinig sympathie is voor het ayatollah-regime in Iran en velen samenwerking met Israël niet langer uitsluiten…” Allereerst blijkt dat maar 6% van de Arabieren de staat Israël erkennen: https://www.arabnews.com/node/2632657/middle-east Daarnaast is er het religieuze machtsconflict tussen de sjiitische Iraanse en soennitische Saudische machtscentra. Daar waar het de in de Koran door Allah verdoemde Joden betreft, zie je dat deze religieuze tegenstanders elkaar vinden, en (bijvoorbeeld) het soennitische Hamas steun krijgt van het Iraanse sjiitische IRGC. Vergelijk het maar met Hitler en Mussolini, die elkaar in 1938 vonden in het bestrijden van Joden.
Ongenuanceerd artikel. Het aanhalen van Menno ter Braak is misbruik te noemen.
Geweldig onderbouwde mening!
Vertel. Waarom? Hoezo?
De auteur baseert zijn betoog op de ‘rancuneleer’ uit Ter Braaks essay Van oude en nieuwe christenen (1937). Hoewel Gajentaan Ter Braak correct aanhaalt wat betreft de spanning tussen het gelijkheidsideaal en de natuurlijke ongelijkheid, is de toepassing ervan eenzijdig.
Rancune werkt twee kanten op: Ter Braak waarschuwde voor rancune bij álle groepen die zich tekortgedaan voelen. Gajentaan legt de focus vrijwel volledig op de negatieve effecten van immigratie. Echter, de rancune bij de “autochtone bevolking” (door hem genoemd) is volgens de logica van Ter Braak evengoed een gevaarlijke drijfveer voor extremisme als de rancune bij migranten.
De intellectuele context: Ter Braak was een humanist die strevende was naar nuance en “vorm”. Door zijn leer te gebruiken als een hamer om enkel het migratiebeleid en de “deugelite” te slaan, negeert Gajentaan de complexiteit van Ter Braaks afkeer van élk dogmatisme, ook dat van de rechterflank.