Gelijkheidsideologie ligt aan de basis van ressentiment en antisemitisme

De rancuneleer van Menno ter Braak toegepast op onze tijd

Posted on 7 mei 2026 by Jan Gajentaan

Menno ter Braak. Foto: Publiek domein (CC0)

In onze tijd van ‘woke’-gedachtegoed en ‘sneeuwvlokjes’-cultuur wordt al snel gesmeten met de term ‘extreemrechts’. Iemand als Wierd Duk, die sociaaleconomisch niet rechts is, maar wel consequent wijst op het gevaar van ongecontroleerde immigratie, is volgens de deugelite ‘extreemrechts’. Maar wat was de werkelijke oorzaak van nazisme en fascisme in de jaren dertig en waar liggen de gevaren in onze tijd? Een analyse van Jan Gajentaan.

Uiteraard is de vernietigende wereldwijde economische crisis van de jaren dertig vorige eeuw een fundament geweest waarop fascisme en nazisme welig konden tieren. Maar onze bekendste antifascistische intellectueel uit het interbellum, Menno ter Braak, legde de nadruk op de psychologische oorzaak van deze ontsporingen.

Ter Braak, die op 14 mei 1940 zelfmoord pleegde toen de nazi’s ons land ingenomen hadden, schreef in 1937 een belangrijk essay waarin hij zijn rancuneleer uiteenzette. Volgens Ter Braak vormen rancune en afgunst de psychologische bodem van extreme bewegingen. Hij was van mening dat het democratische en socialistische gelijkheidsideaal onbedoeld die rancune aanwakkerde: mensen zijn nu eenmaal niet gelijk, niet in sociaal opzicht, niet in financieel opzicht en ook niet in biologisch opzicht.

Volgens Ter Braak leidde het voortdurend voorhouden aan mensen van het democratische gelijkheidsideaal, terwijl daar in de realiteit niets van klopt, tot een opbouw van rancune, afgunst en frustratie. Die erger worden in tijden van economische crisis. De aanhangers van Hitler en Mussolini konden vooral gevonden worden in de lagere (door de crisis verarmde) burgerklasse, maar ook in de arbeidersklasse en soms ook in de elite. Vaak betrof het dan personen die door wangedrag buitengesloten waren en hun kans grepen bij de nazi’s.

Ongecontroleerde massa-immigratie leidt tot meer ongelijkheid

Laten we dit toepassen op onze tijd. De globalisering heeft ertoe geleid dat er tussen landen onderling meer gelijkheid ontstond (veel landen uit de voormalige ‘derde wereld’ hebben enorme progressie geboekt) maar binnen landen is de ongelijkheid juist toegenomen. Kijk maar naar Nederland. Waar een directeur vroeger tevreden was met een salaris van een paar ton (in guldens), laten ze nu vaak miljoenen bijschrijven op hun rekening (in euro’s). Aan de onderkant van de samenleving neemt de ellende toe; schulden, misère en voedselbanken die als paddenstoelen uit de grond schieten.

Intussen blijven we het democratische gelijkheidsideaal uitdragen, ook richting de massale en totaal ongecontroleerde instroom van immigranten. Waarvan een deel het uitstekend doet, maar dat leidt dan weer tot afgunst onder delen van de autochtone bevolking. Zie bijvoorbeeld autochtone studenten die hun plaatsje kwijtraken aan buitenlandse studenten met iets hogere cijfers. Een ander deel van de immigranten mislukt of kan zich niet aanpassen, wat weer leidt tot rancune onder hen tot in de tweede, derde en zelfs vierde generatie.

Zo is het bijvoorbeeld opvallend dat er onder Arabische jongeren in het Midden-Oosten maar weinig sympathie is voor het ayatollah-regime in Iran en velen samenwerking met Israël niet langer uitsluiten, terwijl jongeren of in het algemeen mensen van islamitische afkomst in het Westen vaak verblind zijn van haat tegen Israël en de ayatollahs kennelijk wel prima vinden.

From the vantage point of Brussels or London, Iran presents itself as a resistance movement with a grievance against American hegemony and Israeli occupation, and this presentation maps comfortably onto familiar Western anticolonial frameworks.
What it does not map onto is the…
— Zineb Riboua (@zriboua) April 30, 2026

Waarschuwingen

Al decennia wordt er door weldenkende mensen (vaak ten onrechte geframed als extreemrechts) gewaarschuwd voor de ongewenste effecten van ongeremde massa-immigratie. Bekend is het essay van PvdA-intellectueel Paul Scheffer in 2000 ‘Het multiculturele drama’ met de beroemde zin: “het huidige beleid van ruime toelating en beperkte integratie vergroot de ongelijkheid en draagt bij tot een gevoel van vervreemding in de samenleving.” Nou, dat hebben we gezien in de vorm van tal van islamitische aanslagen in West-Europa.

Eerder had Frits Bolkestein hier al voor gewaarschuwd en uiteraard ook de op 6 mei 2002 vermoorde Pim Fortuyn. Maar de bestuurlijke elite, gesteund door het links lullende (maar rechts vullende) deugvolk op de buis en in de kranten, bleef weigeren iets te doen aan de ongeremde immigratie. Zij denken het probleem van islamistische radicalisering en opkomend antisemitisme af te kunnen doen met buigen voor de radicalen en hypocriet de andere kant op kijken.

In 2014 wees de uit Nederland verdreven (want te luidruchtig te keer gaand tegen de appeasement houding van onze elite versus het islamisme) Ayaan Hirsi Ali erop, dat deze situatie ertoe leidt dat meerdere groepen in de samenleving radicaliseren. Niet alleen gefrustreerde en rancuneuze jongeren van islamitische afkomst, maar ook extreemrechtse autochtonen.

Ik heb dit stukje 👇 al vaker aangehaald, Ayaan Hirsi Ali in 2014. Het geweld zal alleen maar toenemen, van alle kanten, zolang we domme polarisatie en politieke incompetentie krijgen in plaats van een rationeel immigratie- en integratiebeleid. #malieveld #elsfest #demonstratie pic.twitter.com/pRyUVEaE8G
— Jan Gajentaan (@jangajentaan) September 21, 2025

In dat licht bezien is het te verklaren dat het antisemitisme in ons land met de dag toeneemt, niet alleen onder islamitische jongeren maar ook in de FvD-achterban en zelfs in onze talkshows, waar de walgelijke Johan Derksen zijn antisemitische hondenfluitjes blijft blazen. Ooit vond ik die man wel grappig, maar dat is nu voorbij.

Goedbedoelde adviezen

Ik kan me dan ook storen aan al die goedbedoelde adviezen van overheidscommissies die zich bezighouden met het opkomend antisemitisme, maar de kern van de zaak volledig missen. Zo wil de Commissie Toekomst Joods Amsterdam onder voorzitterschap van Jet Bussemaker “het Joodse leven in Amsterdam zichtbaarder maken”. Dezelfde Bussemaker die we als lid van de Raad van Commissarissen van het Concertgebouw nooit horen als daar iemand geweerd wordt vanwege banden met Israël…

Amsterdam besteedt 25 miljoen aan de toekomst van het Joodse leven in de stad. Geheel in de beleidsstijl van het progressieve stadsbestuur doet @MarciavGelderen aanbevelingen voor de besteding van het geld. Met aandacht voor diversiteit en inclusie!https://t.co/JURWPmcHRq
— OpinieZ.com (@OpiniezMagazine) April 3, 2026

Een ander advies dat we vaak horen van dit soort commissies is dat er beter onderwijs moet worden gegeven over de Holocaust. Nu ben ik absoluut voorstander van een zichtbaarder Joods cultureel leven en ook van goed onderwijs over de Holocaust, maar het is natuurlijk een illusie te denken dat dit gaat helpen tegen het opkomend antisemitisme als je niets doet aan de hoofdoorzaak van het groeiende ressentiment in de samenleving: massale en ongecontroleerde immigratie en slechte integratie.

Als we aan die oorzaken niets doen, zal het zichtbaarder maken van het Joodse culturele leven alleen maar leiden tot nóg hogere risico’s voor de Joodse gemeenschap. En wat betreft de Holocaust: de meeste antisemieten weten verdomd goed dat die heeft plaatsgevonden. Zij beschouwen dat eerder als een aanmoediging, dan dat ze erdoor afgeschrikt worden.

Ter Braak schreef: “… De raté, de mens van het ressentiment, weet alleen, dat hij het meerdere bezit van den ander niet verdragen kan. Met een variant: zij hebben wat wij niet hebben, zij zijn wat wij niet zijn.”

Dit ressentiment, zo leert de geschiedenis, vertaalt zich bijna altijd in vurig antisemitisme.

OpinieZ is en blijft gratis voor u! Maar we kunnen een bijdrage in onze kosten natuurlijk goed gebruiken. U kunt een donatie doen via GoFundMe. U helpt daarmee OpinieZ in de lucht te houden. Dank voor uw aandacht.