Heeft het liberalisme nog toekomst in Nederland?
VVD en D66 losgeraakt van hun wortels
- Genoeg partijpolitiek. Tijd voor Herstel Nederland! - 24 juni 2026
- Vier loepzuivere lessen van de coronacrisis - 30 mei 2026
- Gelijkheidsideologie ligt aan de basis van ressentiment en antisemitisme - 7 mei 2026
Foto: Publiek domein (CC0)
Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw wordt het liberalisme in Nederland vertegenwoordigd door twee partijen: de conservatief-liberale VVD van Hans Wiegel en het progressief-liberale D66 van Hans van Mierlo. Onder hun opvolgers zijn deze partijprofielen steeds onduidelijker geworden en ze lijken elkaar, zeker in de top van beide partijen, deels te overlappen. Jan Gajentaan analyseert de huidige situatie en vraagt zich af of het liberalisme nog toekomst heeft in Nederland.
Zoals vaker vermeld in mijn stukken ben ik in feite een ontheemde liberaal. Van begin jaren tachtig tot 2013, dus circa dertig jaar, stemde ik afwisselend VVD en D66. Echt conservatief was ik niet als kind van de jaren zestig, vandaar dat de keus ook wel eens viel op D66 waarvan het ideaal van meer directe democratie me aansprak, maar de progressieve drammerigheid ook toen al irriteerde. Het liberalisme is mij met de paplepel ingegoten, mijn opa en vader waren verstokte VVD’ers en mijn oom (broer van mijn vader) stond mede aan de wieg van D66.
Vanaf 2013, mede naar aanleiding van de eurocrisis en mijn toenemende afkeer van de bureaucratische overname van ons land door de EU, kwam D66 helemaal niet meer in aanmerking voor mijn stem. Het opportunisme van Rutte stond me ook tegen. Ik stemde voortaan rechts van de VVD, maar deze politieke reis die van VNL , FvD en JA21 me uiteindelijk naar BVNL voerde, met soms een strategische stem voor de PVV hoewel ik die niet liberaal genoeg vind, heeft tot nu toe niet opgeleverd wat ik ervan verwachtte.
Kern was altijd en is nog steeds, dat ik vind dat vrijheid en verantwoordelijkheid zoveel mogelijk bij het individu horen. Dit kun je zowel progressief als conservatief invullen natuurlijk, ik zat lang meer aan de progressieve kant. Ik denk dat de ongeremde en ongecontroleerde immigratie en de ondoordachte klimaatwaanzin van de huidige links-liberale elites velen zoals ik ertoe brengt hun heil te zoeken bij conservatieve of populistische bewegingen, terwijl ze eigenlijk helemaal niet zo conservatief in het leven staan. Tegenwoordig word je zelfs gebrandmerkt als extreemrechts als je rationele liberale kritiek hebt op dit beleid!
Bijna twee eeuwen liberalisme
Lang werd Nederland, zeker in economische zin, gedomineerd door het liberalisme, dat van een stevige basis werd voorzien door de liberaal Thorbecke en zijn Grondwet van 1848. De liberale burgerij kon domineren door een goede samenwerking met koningen zoals Willem III en zijn opvolgers, regentes Emma en koningin Wilhelmina. Een feest als Koningsdag, ooit begonnen als Prinsessedag en later de combinatie Koninginnedag en Prinsessedag, is een 19e eeuws bedenksel van de liberale burgerij!
In het interbellum, toen het algemeen kiesrecht was doorgevoerd, hadden de confessionelen de overhand, maar ook toen was de economische en maatschappelijke ordening van Nederland sterk liberaal. Dit werd onderbroken door WO2 en de bezetting. Hoewel we het niet graag willen horen, hebben de nationaalsocialisten in Nederland een begin gemaakt met een meer sociale ordening. Kinderbijslag en ontslagbescherming kwamen in die duistere jaren van de grond. Na de oorlog werd dit werk voortgezet en uitgebreid door de PvdA van ‘vadertje’ Drees, waardoor de liberalen wat meer in een bijrol belandden.
Vanaf de late jaren zeventig, onder Wiegel, Nijpels en Bolkestein, maakte het liberalisme middels de VVD een sterke comeback. Het paste goed bij de maatschappelijke trend van individualisering en verdwijnen van ideologie. In de jaren negentig, de succesjaren van het poldermodel, sloegen VVD en D66 de handen ineen met de PvdA van Wim Kok, zodat de ‘paarse’ kabinetten van Kok een vrij liberale signatuur kregen. Na de instorting van ‘paars’ en de opkomst van Pim Fortuyn, die de vinger legde op de zwakke plekken van het progressieve (neo)liberalisme, zagen we bij de VVD een tweestrijd tussen Rita Verdonk en Mark Rutte, die in het voordeel van de laatste werd beslist.
Opportunisme van Rutte
Hoewel ik als VVD-lid Rutte in eerste instantie steunde, vooral omdat ik het willen afpakken van het paspoort van Ayaan Hirsi Ali door Rita Verdonk ontzettend flauw vond, heeft Rutte mij een grote liberale kater bezorgd met zijn grenzeloze opportunisme. Veertien jaar hadden we met Rutte een liberale premier die met alle winden meewaaide om maar aan de macht te blijven; Nederland veranderde onder Rutte in een ambtenarendictatuur. Ons belastinggeld en wat we nog aan wapens hadden werd overgeheveld naar Oekraïne om voor Rutte de NAVO-baan binnen te halen, nadat Macron hem had gepasseerd voor de hoge EU-posten. Waarvoor Rutte gretig zijn oorspronkelijke EU-scepsis opzij had gezet. Zoveel opportunisme en hypocrisie wordt een zinnig mens teveel. Ik haalde in 2022 de NRC als ‘de man die de hashtag #klaarmetRutte initieerde’.
Postmoderne leegte bij Yeşilgöz
Onder Dilan Yeşilgöz is de VVD na het opportunisme van Mark Rutte verzeild geraakt in een soort postmoderne leegte. Het eerste wat ik ooit van Dilan zag was een interview op AT5 met als antwoord op de vraag wat liberalisme voor haar betekende: “meer gelijkheid”. Haar wortels bij de SP, GroenLinks en PvdA is zij dus wel trouw gebleven… Terwijl ik met Rutte altijd het gevoel had dat hij het wel snapte maar uit eigenbelang iedereen in de maling nam, vrees ik dat Dilan het niet eens snapt.
Zo zien we dat Dilan zich enerzijds profileert als hardliner als het gaat om veiligheid, bereid was om samen te werken met de PVV om de immigratie in te dammen maar daar toen puntje bij paaltje kwam geen steun aan gaf, echter even graag namens de VVD in 2018 haar handtekening zette onder het rampzalige klimaatakkoord van Nijpels en Samsom. Gretig maakt zij miljarden over naar Zelensky en eveneens blijft ze miljarden storten in het windturbine-gebeuren, al begrijpt een kind dat de netcongestie andere oplossingen vraagt dan onbetrouwbare wiebelstroom. Oftewel, het vliegt alle kanten op met Dilan, maar een zinnige definitie van het liberalisme heb ik van haar nog steeds niet gehoord.
Peilingen
Het naar links overhellen van de bestuurlijke elite van de VVD is niets nieuws, dit begon al in de jaren negentig onder ‘paars’. Terwijl de basis van de VVD grotendeels nog het gedachtegoed van Wiegel en Bolkestein trouw is, zien we dat de top nauwelijks van het progressieve D66 is te onderscheiden. Dat de basis van de VVD hier nu wel klaar mee is bewijzen de peilingen: inmiddels peilt het conservatief-liberale JA21 van Eerdmans en Nanninga meer zetels dan de VVD. Terwijl Eerdmans met zijn CDA-achtergrond toch meer conservatief is dan liberaal. Overigens, een realistisch persoon met een sociaaldemocratische achtergrond zou eenzelfde verhaal kunnen schrijven over de PvdA. Ook daar heeft de top de basis in de steek gelaten.
D66
Wat betreft D66 zien we dat de oorspronkelijke liberale punten, zoals meer directe democratie, plaats hebben gemaakt voor klimaatfetisjisme en blinde liefde voor de EU. Kleine historische zijnoot: de oervader van D66, de man met wie het allemaal begon, was Hans Gruijters en hij zat in de jaren vóór 1966 bij de VVD/JOVD. Interessant is dat de bekende ‘kroonjuwelen’ van D66, namelijk een direct gekozen premier en een districtenstelsel, door Gruijters al ontwikkeld waren bij de VVD/JOVD. De dynamische Amerikaanse democratie met gekozen president en gekozen burgemeesters was het grote voorbeeld voor D66 in de beginjaren.
Ontspoord
Je zou kunnen stellen dat zowel de VVD als D66 volledig en onherstelbaar ontspoord zijn en losgeraakt zijn van hun wortels. Maar wie het conservatief-liberale van de VVD ten tijde van Wiegel en Bolkestein en de idealen van meer directe democratie van Gruijters (die al in 1966 ook voorstander was van het referendum) kan mixen, heeft misschien de winnende formule. Dit vinden we terug in het programma van BVNL: een liberale maatschappelijke en economische ordening en een bindend referendum naar Zwitsers model.
Op dit moment echter speelt BVNL geen rol van betekenis en lijken JA21 en Mona Keijzer de opkomende sterren in de peilingen. Hetzij samen, of Mona met een eigen partij. Hoewel Mona Keijzer en Joost Eerdmans economisch vrij liberaal in de wedstrijd zitten, is hun algemene oriëntatie als voormalige christendemocraten eerder sociaal-conservatief dan liberaal. Dit geldt ook voor BBB. OpinieZ-collega Hans van Tellingen, de meest liberale persoon die ik ken, steunt Mona Keijzer omdat een doorbraak van BVNL ver weg lijkt. Daar is wel wat voor te zeggen, al blijft het treurig dat zowel VVD als D66 een puinbak hebben gemaakt van een prachtige liberale erfenis en BVNL tot nu toe niet van de grond komt.
Wellicht dat die erfenis met BVNL nog tot leven gaat komen als er een mediagenieke lijstrekker komt. Of anders wordt het toch Mona, of Mona en Joost samen. Ik denk dat veel kiezers nu eerst iemand willen die eindelijk eens paal en perk stelt aan de ongecontroleerde massa-immigratie en het wegsmijten van talloze miljarden aan politiek-correcte onzin. De ideologische oriëntatie komt op de tweede plaats. Toch is die noodzakelijk in een gezonde democratie. En is het niet zo dat de meeste Nederlanders liever niet onder de ambtenarenknoet leven? Het liberale potentieel is nog altijd groot.
OpinieZ is en blijft gratis voor u! Maar we kunnen een bijdrage in onze kosten natuurlijk goed gebruiken. U kunt een donatie doen via GoFundMe. U helpt daarmee OpinieZ in de lucht te houden. Dank voor uw aandacht.
Het grote verschil met de tijd van Bolkestein en Van Mierlo is een volstrekt doorgeslagen grenzenloos globalisme in ieder aspect van de samenleving Laten we eens een goed georganiseerde conservatieve partij proberen. Die niet staat of valt met de partijleider maar een grote aantrekkingskracht vanuit haar grondbeginselen heeft. Dat is het centraal stellen van de gemeenschap in plaats van staat of individu. Dat loopt van familie- en gezinsvorming tot meer nationale identiteit. Beiden en alles wat daar tussen zit wordt nu snel afgebroken. Dat wreekt zich economisch vooral in een verdampende en berooide middenklasse en het MKB die daaruit voortkomt. Conservatief: het nieuwe progressief als we weer vooruit willen.
Volgens mij is dat al heel vaak geprobeerd. Maar telkens deskundig de grond in gewerkt door de sociaal-democraten, NGO’s en globalisten die geen concurrentie toestaan.
PVV, Verdonk, Forum, enz hebben het ondervonden. Vraag 1: dus hoe zou je dat willen doen?
Vraag 2: welk deel van het electoraat, dat nu op VVD en CDA stemt, zit te wachten op een dergelijke partij ?
Het constante gedonder op rechts, is voor Nederland de doodsteek. Linkse gedachten binnen de VVD hebben geleid tot nieuwe partijtjes. De eerste die uitstapte was Wilders en daarvan weten we dat de PVV ook veel ex PvdA gedachten en beleid uitvoerd. De volgende Rita verdonk na gedoe met Rutte. Dat leide tot VNL, partij die op sterven na ook dood is. Verdonk heeft die partij ook verlaten. Toen kwam er nieuwe partij FvD. Steeg tot grote hoogte tot de stunts van Baudet en we op rechts weer zaten met een mega probleem. Vervolgens JA21, die zitten dan wel in de tweede kamer, maar slaan op rechts ook geen deuk in pakje boter. Dan is er gedonder binnen de VVD met Wiebren van Haga, die dan ook op rechts een nieuwe partij opricht BVNL. Verkiezingen hopeloos gefaald en ook niet in de kamer. Verkiezingen met tegenvallende uitslag voor de PVV en vervolgens net nieuw binnen gekozen verlaten de PVV en richten ook op rechts nieuwe partij op. VNL heeft politieke ervaringen dus die partij is ook niet je van het op rechts. Wil je op rechts echt wat gaan doen, dan moet je gaan zoeken naar mensen die linkse gedachten verafschuwen. En verafschuwen mag, maar ook dat je het politiek houd en niet over gaat tot het geweld wat links bij het minste wel goed keurt! Natuurlijk zegt links dat ze geweld niet goedkeuren, daar hebben ze zo hun clubjes. Die met gemak overgaan tot geweld en vervolgens zegt links dan, ja maar dat waren wij niet, dat waren anderen. Op rechts gewoon alle rangen naar rechts richten, verschillen aan de kant en korte metten met links of wat die kant op wil!
Er is een potentie van zo’n 60 zetels op rechts, maar dan dient een ieder van de politici op rechts eens over zijn eigen schaduw heen te stappen en de verbinding zoeken, pleiten voor een Nexit en samenwerken in het herstellen van Nederland, zolang dit niet gebeurt is ons land verloren!
Op rechts gaan ze dat niet doen, want dan komt er weer een *** smoes.
Bij linkse partijen is ook voortdurend gedonder: D66 had allerlei bestuurlijke misstappen, CDA leed zwaar door de opkomst van NSC, VVD zwalkte naar links en naar rechts, GL sloopte PvdA.
Het gaat dus helemaal niet wat op partij niveau gebeurt.
Het gaat om hoe dat doorwerkt in de samenleving.
Die doorwerking wordt bepaald door de media.
1) media en maatschappelijke organisaties zijn allemaal op links georiënteerd;
2) de focus op wat er in Den Haag gebeurt, is misleidend, want alle belangrijke beleidsgebieden worden in Brussel bepaald of sterk ingekaderd.
Of je nu links of rechts stemt, het maakt niet uit, wat het beleid wordt, is al bepaald.
Progressieve mensen missen zelfreflexie. Bovendien vernauwt hun activisme het bewustzijn vandaar dat we van hen geen wijsheid kunnen verwachten.
Alle problemen waaronder we nu gebukt gaan zijn gerelateerd aan de EU Jan Gajentaan, al jaren ben ik een groot fan van je en heb je hoog zitten, volg je op X en hier, maar sedert jaren ging je niet mee in het willen van een Nexit en dacht je de EU te kunnen veranderen van binnen uit, denk je daar nu nog net zo over?
Nee gaat hij niet doen
De titel en onderwerp van dit artikel zijn uitdagend, maar wel wat achterhaald.
Voor iedereen die de moeite neemt om de geschiedenis van ons sociale stelsel te bestuderen, is het binnen 1 uur zonneklaar dat wij leven in een sociaal-democratie waar de Sovjet-Unie of de DDR alleen maar van konden dromen.
Elk sprankje liberalisme of kapitalisme is al minstens 50 jaar zo deskundig ingekaderd, gekneveld en gekortwiekt, dat het woord liberalisme in onze tijd dezelfde associatie wekt als ‘Heilige Geest’ of ‘Kruistochten’.
Een willekeurige ondernemer heeft in dit land met veel meer wetten, regels, keurmerken en belastingen te maken dan in het Italië van Mussolini of het Duitsland van Hitler.
Politieke partijen worden openlijk tegengewerkt (CD, CP), uit de media geweerd (PVV) of er wordt een poging gedaan om ze te verbieden (Forum).
In ons land is dit alles heel langzaam en heel netjes doorgevoerd. Zodat de mensen konden wennen aan de situatie en niet beseften dat ze in een DDR totaaldictatuur leven. Het is allemaal een kwestie van psychologie.
Leuk hoor zo een historische beschouwing op het liberalisme van lang geleden.
Het onderstreept tevens dat het niet meer bestaat. En dus ook geen toekomst heeft.
De sociaal-democratie heeft de partijen die ooit ‘het centrum’ werden genoemd (VVD en CDA) omgeturnd, geannexeerd en geheroriënteerd. Die partijen lopen nu braaf mee in de marsroute van de globalisten.
De marktsector is tegenwoordig niet meer dan die afdeling van het staatsbedrijf waar de centen worden verdiend die de overheid nodig heeft – anders is er niets om te herverdelen over de onderkant van de samenleving, die elk jaar toeneemt door import. Maar de marktsector wordt wel steeds verder ingekapseld met eisen inzake diversiteit, duurzaamheid en energietransitie.
Het ligt dus niet aan de partijen, het ligt aan de enorme psychologische druk die voortdurend bij de burger wordt gelegd om gehoorzaamheid te tonen.
De combinatie van EU, internationale verdragen en art. 93 en 94 van onze Grondwet verhinderen elk uitzicht op andere mogelijkheden.
Onderliggend aan het liberalisme ligt de democratie zelf. En die is mogelijk geworden door de christelijke waarden waarin wordt gestimuleerd om het tribale gedrag af te leren en een individueel ethisch kompas te internaliseren. Maar we zijn nu door de huidige tribale instroom weer bij nul aanbeland. We moeten dus opnieuw de democratische waarden bij onze kinderen inprenten. En dat is een proces van jaren. Ik denk dat er daarna voor de VVD geen idee meer is.
Beste H. Nijhuis,
Is er partij c.q. beweging die dat ‘inprenten’ met enige kans op succes zou kunnen oppakken?
Het onderwijs presteert elke Pisa-score weer slechter. En ja, er zit een nieuwe aan te komen, die naar verluidt de voorstelling van zaken er niet beter opmaakt.
Het enige wat ik mij kan voorstellen zijn kleine, sectarische verbanden zoals SGP, Denk -wat trouwens ‘Verstandig’ in het Turks betekend – of de wat meer ideologisch dichtgetikte leefwerelden van GL of SP.
‘Het verstandige midden’ heeft geen positieve boodschap meer, te meer omdat hun eerdere wervende boodschap was dat er geen positieve booschap hoefde te zijn i.v.m. open grenzen, einde der historie en allerlei mooie globalistische dingen. Die globalistische toestanden zijn op de korte termijn ernorm in uw voordeel uitgepakt, en zeer zeker heel erg positief voor degene met vingertjes in de papjes, maar op langere termijn meer vragen oproepen, laat staan antwoorden teweegbrengen.
Het idee van een zelfstandige, educatief goed uitgeruste burger die zijn/haar/X’s maatschappij kan dragen was ergens een onvermijdelijkd noodzakelijk idee in de hevigste jaren van de Koude Oorlog.
Daarna werd alles anders en kon het ook wel een tikkie minder. Een tikkie dat – in terugblik – een heleboel deksels van groene zeep emmertjes los gezet heeft
Beste Jan,
Realo rechts, part deux?
Al voor de oorlog was het op rechts een komen en gaan van kleine sterke mannen. Was tijdens de hoogtij dagen van CDA en voorgangers, PvdA en VVD en op enige momenten proto GL en Himmelhoch jauchsende D66 avonturen niet anders. DS70 als verstandig ‘rechts’ links of Boer Koekkoek.
De marges zijn NL een stuk smaller dan we allemaal beseffen.
Mensen die moeten bemerken buiten de kennelijk geldende lijntjes gekleurd te hebben in deze of gene sociaal-maatschappelijke discussies worden effectief weggeschoffeld. Of dat nou het paspoort van Hirshi Ali was, Kedichem brandstichting, boer Koekkoeks verwaarlozing van zijn paardjes of ontketend milieuactivisme jegens Fortuyn.
Dus zou het al lukken om tot een algemene verbinding ‘op rechts’ te komen dan wordt dat één grote kermisschiettent waar iedereen op los mag gaan. Niet alleen onze miraculeus gelijkgeschakelde pers/media, intra en extra parlementaire bijtertjes, maar een stroom lekjes en lekken zo groot dat Burberry de regenjassen niet kan aanslepen.
Ook al zou keer op keer de dictatuur van de helft plus één overduidelijk zijn qua uitkomst, dan nog zal onze geheel eigen, absoluut onwrikbare Nederlandse ‘blob’ er actief of passief voor gaan liggen.
Hoe komen we anders aan een minderheidskabinet dat de uitkomst zou zijn van de diepgevoelde wens ‘geen experimenten’ meer te willen doen.
Iedereen staat erbij en kijkt er naar, maar dit schijnkabinet kan niet vallen ook al presteren ze keer op keer het tegenovergestelde van wat betoogd wordt. Ook al omdat PRO NL de facto deel uitmaakt van deze dobberclub.
De vraag is zo welke belangen op deze manier gediend worden? Niet de uwe of de mijne, maar dat is een lekenoordeel van deze kant.