De rijksoverheid snijdt nooit in zichzelf
Waarom ook deze krimp van het ambtenarenapparaat strandt
- De rijksoverheid snijdt nooit in zichzelf - 3 november 2026
- Huh? Wordt het homohuwelijk bedreigd door ‘opkomend fascisme’ ? - 21 juni 2026
- Mogen we het Wilhelmus nog wel zingen? - 17 april 2026
Titelfoto: Ministeries te Den Haag door Roel Wijnants, gepubliceerd onder CC BY-NC 2.0.
Het kabinet vindt advies heel belangrijk, schreef staatssecretaris Eric van der Burg kortgeleden aan de Tweede Kamer1, maar 28 adviescolleges en 150 adviescommissies is wel een beetje veel van het goede. Een sappig voorbeeld, met zorg gekozen, want Van der Burg is dan niet de Milei van Nederland, hij weet wel hoe hij de media kan gebruiken om de reorganisatie van de rijksoverheid op de kaart te krijgen. Het huidige kabinet is niet het eerste dat de rijksoverheid wil reorganiseren, maar nooit lukte het.
Met teksten als ‘Het systeem dreigt vast te lopen’ en ‘Verandering is hard nodig’ ging in maart dit jaar het programma Slagvaardige Overheid van start. Eric van der Burg van de VVD is de eerstverantwoordelijke; hij heeft alle tijd, want van zijn andere portefeuille, Koninkrijksrelaties, zal hij geen doorwaakte nachten hebben, jetlags daargelaten. Wat behalve die adviesclubs ook de media haalde, was het plan om het ambtenarenbestand met 25.000 voltijdse banen (fte) in te krimpen4. Dat komt neer op ongeveer 27.000 medewerkers.
In 2025 telde de rijksoverheid 160.000 fte, maar dat is nu vast weer meer, want als iets groeit in ons land, dan is het de ambtenarij. In 2017 telden we 111.000 fte aan rijksambtenaren5, acht jaar later waren dat er 160.000, een plus van 49.000, bijna 45%. De personeelskosten stegen van 8 naar 15,5 miljard euro. Een verdubbeling ongeveer.
Twee keer zo duur in acht jaar
De uitgaven voor externe inhuur gingen ook dik over de kop, van 1,3 miljard in 2017 naar 3,3 miljard in 2025. Tel daarbij nog eens drie miljard aan huisvesting en ICT op en je hebt de kosten van de rijksdienst: 22 miljard euro per jaar, een royale verdubbeling in acht jaar. Let op, rijksdienst = ‘Den Haag’, dus exclusief het leger, de politie en justitie en zelfstandige bestuursorganen als het UWV.
Tweeëntwintig miljard. Als u morgen weer moet omrijden omdat verkeersbruggen wankel zijn, bedenk dan dat het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat het jaarlijks met zes miljard minder moet doen. Asiel en migratie: dertien miljard minder. Politie, justitie en gevangeniswezen: drie miljard minder. Op jaarbasis. Een paar cijfers voor de beeldvorming.
Vlekje op de groepsfoto
Het is dus allemaal heel erg dat we wel 28 adviescolleges en 150 adviescommissies hebben, maar ze zijn niet meer dan een vlekje op een hele grote groepsfoto. Trouwens, die cijfers kloppen niet eens. Er is een Register van Adviescolleges2 (Nederland hè), maar daar staan er 31 op en niet 28.
Een overzicht van adviescommissies3 bestaat niet en als dat ooit wordt geproduceerd, dan zal het onvolledig zijn. Het is als met de diepzee: we kennen die nauwelijks en elke keer als je beter kijkt, zie je meer leven. Rond de macht in Den Haag zweven zwermen organismen die om invloed uit te oefenen moeiteloos van kleur en vorm kunnen verschieten. Het ene moment is het advies, het volgende moment overleg of lobby, samenwerking, onderzoek, polderen: geef het een naam en het is er.
Machtsblokken
Dan hebben we het nog niet over de talloze personele verbanden, dubbelfuncties en overlappingen. De ene keer gaat het om tijdelijke en fluïde connecties, de andere keer om langjarige structurele, haast symbiotische relaties zoals met NGO’s, niet-gouvernementele organisaties. Die NGO’s had Van der Burg in zijn brief moeten noemen! Machtsblokken, die via subsidies en fiscale aftrek jaarlijks vele, vele miljoenen belastinggeld binnenhalen en nauw verweven zijn met de departementen: Vluchtelingenwerk Nederland, Greenpeace, Natuurmonumenten, om er een paar te noemen. Een register van NGO’s is er niet, een compleet overzicht van verstrekte subsidies ook niet, goh.
Het is opmerkelijk dat het Umfeld van de rijksoverheid nauwelijks aan bod komt in de reorganisatieplannen van het kabinet. Daar zit een heel belangrijke bron van de stroperigheid, verkokering, introversie én groei van de rijksoverheid.
Open deuren
Deze misser geldt voor het hele reorganisatieplan: een behoorlijke probleemstelling, met analyses en cijfers, ontbreekt. Volstaan wordt met alarmerende teksten waarvan ik er twee citeerde, wat losse cijfers, algemeenheden en talloze open deuren. Niet anders is het met de doelstelling van de operatie. Het kabinet wil ‘een kleine, efficiënte en slagvaardige overheid’ en definieert dat kennelijk als een institutie die minder regels maakt, betere dienstverlening levert en met minder kosten meer produceert. Hoe inhoudsloos dat is, merkt u wel als u deze kenmerken omdraait: meer regels, slechtere dienstverlening en meer kosten. Ja, dat wil niemand.
Het leidt tot ogenschijnlijk frisse plannen als de 500-regelaanpak, de opdracht aan elk departement om jaarlijks vijfhonderd regels te schrappen. Samen met betrokken partijen, want openheid en samenwerking! Nou, succes. Dat wordt een lobbycircus van hier tot overmorgen. En dan laat ik een sociologisch gegeven nog buiten beschouwing: belangenbehartigers willen doorgaans méér regels in plaats van minder, om hun belangen te beschermen, zoals u begrijpt.
Prijsschieten
Nog doller is het 500-regelplan als je bedenkt dat geen mens weet welke regels allemaal bestaan. En of ze allemaal schrapbaar zijn (Hallo Europa! Hallo edelachtbare!), wie je benadeelt (als je niet aan tafel zit, sta je op het menu) en vooral of ze niet worden vervangen door nieuwe regels. Het wordt prijsschieten en dat kan een overheid zich niet lang permitteren.
Net zo zal het gaan met het verbeteren van de dienstverlening. Werd een paar decennia geleden de hoop gevestigd op automatisering, vandaag is het AI. Het zal allengs een eigen nuttige bijdrage gaan leveren, maar het is niet het ei van Columbus. Mocht Van der Burg voor contact met burger en ondernemer aan de brede inzet van chatbots denken, laat hij dan eerst zelf ’s proberen met een willekeurige bank of dienstverlener te communiceren. Ik schreeuwde laatst in wanhoop tegen een chatbot met een gezellige jongensnaam: “Ik wil een mens spreken!”, waarop hij antwoordde: “Ik begrijp u niet!”
Eredienst
Het verhogen van de productiviteit is evenmin gespecificeerd. Slimmer werken en dat soort kreten leveren niets op. Je praat hier over het hart van de bureaucratie: regels, procedures, controles, terugkoppeling, overleg en coördinatie, toezicht en control, kortom de eredienst van ‘het proces’. Het versterkt zichzelf, stoot uit wie zich verzet en maakt van de ambtenaar een tot-processlaaf-gemaakte. Zo doen we het hier!
Van der Burg zelf spreekt van een overhead van 50%. Hoe dat is berekend, lees je nergens, maar het percentage zou me niet verbazen. Erger, je moet vrezen dat niet eens is onderzocht hoeveel tijd ‘gewone’ medewerkers verdoen aan interne organisatierituelen als afstemming en overleg. Mijn ervaring in de publieke en private sector: minstens 20%, vaak meer.
Het meest in het oog lopend zijn de mensen die als overhead in dienst zijn genomen, stafmedewerkers en leidinggevenden. Bij de rijksoverheid zouden 15.000 managers rondlopen, maar dat is natuurlijk niet waar. Want onder leidinggevenden hangt meestal nog een nevel van coördinatoren, eerste medewerkers, coaches, senioren, groepsoudsten en andere namaakmanagers die allemaal met de beste bedoelingen anderen van hun werk houden, vakkundig bijgestaan door staven als HR. Over vertrouwen en eigen verantwoordelijkheid gesproken!
De staatssecretaris wil de overhead verlagen van 50% naar 35%. Dat is nog fors, maar het gaat zonder onconventionele en verbeten volgehouden maatregelen plus een herstel van vertrouwen in eigen medewerkers niet lukken, geloof me.
Acht jaar krimpen
Blijft als enige concrete opdracht over de personeelsreductie van 25.000 fte. Is dat niet erg hardhandig, hoorden we alom? Laten we even rekenen, met veel voorbehoud, want er is – te gek voor woorden – slechts één klein lijstje met personeelsaantallen gepubliceerd, zonder salariskosten en zonder functieaanduiding.
Voor de reductieoperatie is acht jaar6 uitgetrokken. Dat is lang, veel te lang. Na een jaar of twee zijn organisaties mentaal wel klaar met bezuinigen en gaan ongemerkt over tot de orde van de dag, vaak ook omdat de omstandigheden én de bazen zijn veranderd.
Maar goed, acht jaar. Dat is 25.000 fte gedeeld door 8 = minder dan 3.150 fte of 3.400 medewerkers per jaar, te verdelen over elf departementen (Defensie is buiten haakjes geplaatst). Ongetwijfeld zal in het reductieprogramma niet elke functie even zwaar tellen en zullen her en der meer fte moeten worden geschrapt om de financiële doelen te halen, maar hemelschokkend is het niet. Te meer omdat er jaarlijks ongeveer 9.500 fte of 11.000 personen uitstromen vanwege pensionering of een andere baan.
Geen ‘taakstelling’ (Haagse vaagtaal voor bezuiniging) om heel nerveus van te worden, maar ook geen taakstelling die de rijksoverheid zal veranderen. Beetje herschikken, goochelen met vacatures, taken samenvoegen, sociaal plan benutten, lobbyen voor uitzonderingen en hopen (lees: organiseren) dat de soep uiteindelijk niet zo heet wordt gegeten als die wordt opgediend. Zo komt Jan Splinter door de winter. Vraag maar aan de NPO.
Zelfs al zou de beoogde krimp worden gehaald, dan telt de rijksdienst nog steeds 135.000 fte, 24.000 meer dan in 2017, het startjaar van de explosieve groei. Er verandert pas echt wat als je aan reducties van 30% of meer gaat denken. Dan moet men wel. Maar dat gaan we niet meemaken.
Al met al is er weinig reden te geloven dat de rijksdienst zal veranderen. Of ook maar iemand in het kabinet dit erg zal vinden, is de vraag. Wat dat betreft is het kabinet-Jetten een heel gewoon kabinet.
Ontvang de beste analyses die de mainstream media niet brengen.
Gratis alle nieuwe OpinieZ-artikelen en analyses in uw mailbox.
Gratis. Afmelden kan altijd met één klik onderaan elke mail.
OpinieZ bestaat dankzij u! Geen betaalmuur, geen subsidie — OpinieZ is gratis omdat lezers zoals u ons steunen. Iedere bijdrage helpt ons onafhankelijk te blijven. |
|
Een prima beschrijving van de huidige situatie van toegenomen complexheid die als gezwel blijft groeien. Een radicale systeemverandering is nodig maar ook deze poging tot vereenvoudiging is slechts te duiden als pleisters plakken over een woekerende wond.
Een echte aanzet tot een systeemverandering is het invoeren van een basisinkomen waardoor die vierde macht kan reduceren. Probleem is natuurlijk dat voor invoering van dat basisinkomen in fases dit juist door die ambtenaren moet worden gedaan en die zijn dan bezig hun eigen positie te ondergraven. Dat zal dus op deze wijze niet gebeuren tenzij die democratie even opzij wordt gezet. Dat laatste gebeurt ook niet vrijwillig maar zal hopelijk er komen als dit doormodderen uiteindelijk resulteert in totale chaos en anarchie.