Het progressief-liberalisme werkt destructief

• Over
• Laatste berichten

Sjon van 't Hof

Voormalig ontwikkelingswerker

Laatste berichten van Sjon van 't Hof (alles zien)

• Het progressief-liberalisme werkt destructief - 26 september 2026
• Populisme is geen ziekte, maar een symptoom - 28 augustus 2026
• De ‘consolidatiestaat’ maakt elke structurele verandering onmogelijk - 2 augustus 2026

Beeld: Tweede Kamer. Publicatie conform Licentievoorwaarden Tweede Kamer

Al meerdere decennia bepaalt het progressief-liberalisme de politieke koers in Nederland en daarbuiten. Tegenstemmen worden vaak als populist en extreemrechts weggezet. Dit beleid gaf het mondiale kapitaal vrij spel en bood links de ruimte voor het promoten van onbeperkte immigratie en radicale vormen van natuurbescherming. Het resultaat is destructief. Kan het organiseren van effectieve tegenkracht het tij nog keren?

Sinds Paars I (1994–1998) vindt vrijwel alle politieke besluitvorming in Nederland plaats onder liberaal-progressieve vlag. Kortstondige kabinetten met een populistische inbreng — Balkenende I, Rutte I en Schoof — brachten daarin geen fundamentele verandering, omdat de gevestigde politieke orde de paarse koers telkens snel hervatte. Zo fungeerden de kabinetten-Rutte II tot en met IV in feite als een langdurig ‘Paars III’. Het minderheidskabinet-Jetten I (‘Paars IV’) liet vanaf de start al de electorale en ideologische uitputting van dit model zien.

De liberaal-progressieve omslag werd in 1995 definitief bezegeld toen PvdA-leider Wim Kok de ‘ideologische veren’ van zijn partij afschudde. De sociaaldemocratie, destijds zoekend naar electoraal lijfsbehoud, omarmde de neoliberale belofte dat een vrije wereldmarkt automatisch tot economische en democratische bloei zou leiden. Daarmee verdween de fundamentele linkse kritiek op het kapitalisme. Privatisering werd de doctrine. Het mondiale kapitaal kreeg vrij spel, wat ten koste ging van het midden- en kleinbedrijf en het maatschappelijk middenveld. Cruciale sectoren zoals de volkshuisvesting, het openbaar vervoer en de energievoorziening werden overgeleverd aan de markt.

Identiteitsgroepen

Tegelijkertijd veranderde het karakter van de politiek. De traditionele arbeider werd als kiezer ingeruild voor een optelsom van identiteitsgroepen. Om deze groepen te bedienen, werd diversiteits-, gelijkheids- en inclusiebeleid (DEI) opgetuigd. Dit beleid werd via strenge duurzaamheids- en bestuursnormen (ESG-criteria) vastgelegd in wetgeving, om het zo dwingend op te leggen aan overheid en bedrijfsleven. Binnen deze nieuwe werkelijkheid ontstond op links de ruimte voor de ideologische drang om onbeperkte migratie en radicale vormen van natuurbescherming te eisen. Ook een klassieke middenpartij als het CDA kon hier niet aan ontkomen.

Zowel een sociaaldemocraat die gelooft in solidariteit, als een klassieke liberaal die streeft naar eerlijke concurrentie, als een christendemocraat van de oude stempel kan niet anders dan diep teleurgesteld zijn in de politieke ontwikkelingen van de afgelopen decennia. Toch is de huidige politieke patstelling in West-Europa tussen de gevestigde partijen en de wensen van de bevolking vrij eenvoudig te verklaren. Het is het directe gevolg van de manier waarop het doorgeschoten neoliberalisme de groen-progressieve idealen van links als buffer tegen het populisme heeft gebruikt.

Progressief-liberalisme

Het vlechtwerk van eco-identitarisme en doorgeschoten liberalisme wordt ook wel progressief-liberalisme genoemd. Het zit inmiddels diep verankerd in onze wet- en regelgeving. De nadelen hiervan zijn groot. Grote pensioenfondsen zoals het ABP, het lokale bedrijfsleven en de democratische zeggenschap betalen de prijs. Dat zien we bijvoorbeeld aan de Europese Green Deal en de outsourcing van productie naar China. Er zou geen alternatief mogelijk zijn. Alleen deze hyper liberale vorm van kapitalisme zou de winstmarges op peil kunnen houden terwijl salarissen betaalbaar blijven.

De alliantie van het liberalisme met eco-identitair links leek handig. Men beloofde het individu meer vrijheid en koopkracht, terwijl zo ook nog eens de planeet werd gered. In werkelijkheid bleek het een manier om onafgebroken aan de macht te blijven. Het mondiale kapitaal kreeg vrij spel. Ondertussen werd een linkse deug- en getuigenispolitiek aan de bevolking opgelegd. Rekenschap over het nut of de haalbaarheid werd niet afgelegd.

Mondiaal kapitalisme

Dit past perfect bij het inzicht van de Franse historicus Fernand Braudel (1902-1985). Hij liet zien dat het mondiale kapitalisme helemaal niet gediend is van een klassieke vrije markt. Zodra het kan, organiseert het kapitaal zich in een ‘tegenmarkt’ die zich afscheidt van de met de samenleving verbonden markteconomie. Hiervoor worden schaalvergroting en politieke steun gebruikt. Dit werd al duidelijk bij de bankencrisis van 2008, waarna de Nederlandse staatsschuld met 150 miljard euro toenam. We zien het nu opnieuw bij de energietransitie. De belastingbetaler draagt via de staat de risico’s. Ondertussen strijken gesubsidieerde grote spelers of hun topmanagers de winsten op met hun gemonopoliseerde knowhow. Het wereldklimaat wordt er ondertussen geen tienduizendste graad koeler van.

Institutionele kritiek

De theorie van de Hongaarse-Joodse econoom Karl Polanyi (1886-1974) is hier van belang. Zijn theorie van de ‘dubbele beweging’ stelt dat de samenleving zichzelf beschermt als de vrije markt te ver doorslaat. Een dergelijke zelfbescherming kan vanuit een heersende vrijemarkt-ideologie worden afgedaan als populisme of extreemrechts. Men insinueert ook vaak dat het een kleine stap van het fascisme verwijderd is. Dit vindt weerklank in diezelfde samenleving doordat media, onderwijs en wetenschap al jaren worden ingezet voor publieke meningsvorming en wereldbeeldverschuiving. Wat eerst ondenkbaar was, wordt daarna normaal gevonden. Tegenstellingen worden hierbij tot irrationele proporties uitvergroot. Dit heeft polarisatie tot gevolg.

Heeft het liberalisme nog toekomst in Nederland?

Keren we terug naar de huidige situatie in Nederland, dan zou het economisch onderwijs een sprekend voorbeeld kunnen bieden. De discussie over de politieke kant van het economische bestel blijft doorgaans strikt beperkt tot de achterhaalde tegenstelling tussen Adam Smith en Karl Marx. Een twintigste-eeuwse denker als Karl Polanyi komt dan alleen in de marge aan de orde. Dit voorkomt dat zijn institutionele kritiek buiten academische of linkse kringen wordt besproken. Polanyi was in het vooroorlogse Wenen een fel tegenstander van juist het neoliberalisme van Hayek en Von Mises. Sinds de bankencrisis van 2008 neemt de belangstelling voor Polanyi sterk toe.

Destructieve vrije markt

Volgens Polanyi is een volledig zelfregulerende vrije markt een utopie die de samenleving ontwortelt en vernietigt. Neoliberalen zien overheidsbemoeienis als een verstoring. Polanyi dacht daar anders over. Hij beschouwde laissez-faire als een agressief politiek ingrijpen. De staat moet immers wetten maken om die vrije markt kunstmatig mogelijk te maken. Dit noemde hij de ‘eerste beweging’. Het dwingt de mens in de onnatuurlijke rol van de homo economicus. Dit is het mensbeeld van de puur berekenende burger. Deze ‘economische mens’ is alleen uit op persoonlijk gewin en concurreert continu met anderen, en verandert zo zichzelf en zijn arbeid in louter handelswaar.

Tweede beweging

Dit roept onvermijdelijk de ‘tweede beweging’ op. Dit is de spontane maatschappelijke tegenreactie wanneer de vrije markt destructief blijkt voor het sociale weefsel. De samenleving beschermt zichzelf via wetgeving, zoals sociale zekerheid, arbeidswetten en milieuregels. Ook het historische fascisme moet in dit licht worden gezien, zij het als destructieve variant van de tweede beweging. Bij het huidige progressief-liberalisme uit deze tegenbeweging zich via politieke protestpartijen, de enige echte oppositie die is overgebleven. Zij ageren onder meer tegen sociaal-cultureel ondraaglijke migratiestromen en onbetaalbaar, ineffectief milieubeleid. Ondertussen biedt het kapitalisme paradoxaal genoeg ook sociaaleconomische bescherming om verzet in toom te houden. Desondanks is de balans van het progressief-liberalisme al twee decennia negatief en is er dus sprake van een perverse dynamiek.

Neutraliseren van ideologische angels

Het Rijnlandse model van de sociaaldemocratie bood ooit een gezonde balans tussen de verzorgingsstaat en marktwerking. Dit model is echter weggevaagd onder druk van het sterk neoliberale, Angelsaksische model. Een eenvoudige terugkeer is onmogelijk. Het Rijnlandse model was historisch slechts tijdelijk mogelijk door de unieke omstandigheden na de Tweede Wereldoorlog. De deels door Keynes geïnspireerde Bretton Woods-afspraken over begrenzingen van het kapitalisme en valutaspeculatie ondersteunden toen een soeverein beleid.

Het neoliberale model heeft zich inmiddels zo sterk ontwikkeld dat we slechts kunnen proberen verdere afbraak tegen te gaan. Dit vereist het ontwikkelen van Polanyiaanse tegenkracht. Een afgezwakte, realistische vorm hiervan is het neutraliseren van de ideologische ‘angels’ uit het progressief-liberalisme. In Nederland kan dit alleen via samenwerking van vrijwel alle oppositionele partijen. Ook is er Polanyiaanse bewustwording nodig bij gezaghebbende oud-liberalen en oud-sociaaldemocraten. Alleen gezamenlijk kan de macht van het progressief-liberalisme gebroken worden.

De belangrijkste angels zijn bekend: migratie, klimaat, stikstof, democratie, media en de EU. Rehabilitatie van de natiestaat moet voorop staan. Een noodzakelijk afgeleide daarvan is de afschaffing of hervorming van de euro. Landen moeten samenwerken op basis van vrijwilligheid. We moeten stoppen met het lijdzaam volgen van Brusselse richtlijnen en internationale wetgeving met al hun dwangmaatregelen. Waarschijnlijk is er meer nodig om op termijn meer chaos te vermijden. De voorstellen zijn ingrijpend, dus voorzichtigheid is geboden. Ze lijken nog net haalbaar en zouden de nationale democratie voldoende moeten herstellen om tot verdere voorstellen te kunnen komen.