Populisme is geen ziekte, maar een symptoom
Kiezers zijn niet dom, maar reageren op uitholling van de democratie
- Populisme is geen ziekte, maar een symptoom - 28 augustus 2026
- De ‘consolidatiestaat’ maakt elke structurele verandering onmogelijk - 2 augustus 2026
Alice Weidel (Alternative für Deutschland). Foto: Elekes Andor. CC BY 4.0
Wie denkt dat populistische kiezers dom zijn of tegen hun eigen belang stemmen, mist de kern van het verhaal. De Duitse politicoloog Philip Manow toont met een onderzoek van honderden partijen, tientallen landen en tientallen decennia aan dat populisme geen bedreiging voor de democratie is, maar juist een rationele reactie op het verliezen van democratie.
Politici en journalisten beweren zich er zorgen over te maken dat kiezers massaal naar populistische partijen vluchten. Ze zoeken de oorzaak vaak in verruwing van het debat, desinformatie of onderbuikgevoelens. De Duitse politicoloog Philip Manow maakt daar korte metten mee en put de bewijzen ervoor uit zijn database van honderden partijen in tientallen landen over tientallen decennia. Populisme is geen bedreiging van de democratie, maar juist een gezonde reactie op de uitholling ervan — een protest tegen het feit dat steeds minder uiterst belangrijke beslissingen nog door verkiezingen beïnvloed kunnen worden.
Hamvraag
De hamvraag in het maatschappelijke debat is of populistische stemmers tegen hun eigen economische belang stemmen, zoals vaak smalend wordt beweerd. Volgens Manows Spaltungslinien (2026, ‘Breuklijnen’) is hun keuze juist een rationele strategie tegen de negatieve gevolgen van globalisering. Deze kiezers zijn sterk afhankelijk van de nationale verzorgingsstaat en de binnenlandse arbeidsmarkt. Zij ervaren open grenzen en economische integratie als een directe bedreiging voor hun vaak al wankele levensstandaard. Het is geen irrationele angst, maar een doelbewuste verdediging van hun bestaanszekerheid.
Wereldeconomie
Om te begrijpen waarom deze kiezers zich verweesd voelen, moeten we naar de wereldeconomie kijken. Elke grote westerse macht doorloopt een vaste cyclus. Eerst ontstaat er reële groei via productie en tastbare handel. Zodra de binnenlandse kosten te hoog worden om de rendementen voor de elite te garanderen, trekt het grote kapitaal zich terug uit de ‘echte’ economie. Het vlucht in speculatie, schulden en grenzeloze financiële markten. Het westerse kapitaal verwaarloost het eigen binnenlandse fundament om elders winsten te maximaliseren. De lokale burger blijft achter in een kwetsbare economie.
Lamgelegde politiek
Deze verschuiving heeft de dagelijkse politiek lamgelegd. Overheden staan onder constante druk van internationale beleggers en kapitaalbezitters om lastenverlichting, lagere lonen en het vrije verkeer van geld en arbeid te garanderen. Om deze marktbelangen te beschermen tegen de gerechtvaardigde woede van de kiezer, heeft de politieke elite de besluitvormingsmacht weggehaald bij het nationale parlement. Grote maatschappelijke dossiers, zoals migratie of het stikstofbeleid, zijn supranationaal vastgelegd door Europese rechters, verdragsteksten en technocratische experts in Brussel of de VN. Politiek is gereduceerd tot crisismanagement binnen steeds hardere grenzen van hardvochtige marktpartijen. De burger heeft daardoor feitelijk zijn democratische zeggenschap verloren.
Verlies
Dit verlies treft de ene groep harder dan de andere. Terwijl een mobiele, hoogopgeleide elite floreert in een grenzeloze wereld, hebben lokale kiezers juist het meeste te maken met het verlies van maatschappelijke stabiliteit en cohesie. Dit zijn fundamentele waarden waar zij voor hun dagelijkse levensvreugde en psychologische veiligheid sterker van afhankelijk zijn dan andere groepen. Wanneer de veilige leefomgeving en publieke voorzieningen onder druk komen te staan door marktlogica en open grenzen, is het verzet daartegen geen bekrompen nostalgie. Het is de weigering om de eigen gemeenschap op te offeren aan het rendement van een onpersoonlijk financieel systeem.
Werkelijke crisis
De paniek van de gevestigde orde over de ‘uitholling van de democratie’ is in feite zelfverdediging. Het frame van de ‘onredelijke’ populist verdoezelt de werkelijke crisis: het doelbewust opofferen van onafhankelijke, democratische besluitvorming aan de wetten van de markt. Met een economische en maatschappelijke toekomst die op de middellange termijn in nevelen is gehuld, is het populistische stemgedrag een weigering om de negatieve gevolgen, nu en in de afzienbare toekomst, lijdzaam te ondergaan. Pas wanneer de politiek de moed toont om de haar door de Verlichting toegekende soevereiniteit terug te halen en de macht van megabedrijven in te perken, kan de balans worden hersteld. Tot die tijd is populisme geen afwijking van het systeem, maar de onvermijdelijke democratische reactie van het minder kosmopolitische deel van de samenleving om haar bestaansgrond te beschermen.
Wetenschappelijk fundament
Dit stuk is weliswaar geschreven voor een breed publiek, maar heeft een robuust wetenschappelijk fundament. Wie de diepere achtergronden van de argumentatielijn wil bestuderen, moet vooral te rade gaan bij de volgende vier denkers:
- Philip Manow levert het directe empirische bewijs. Hij laat zien hoe de klassieke politieke breuklijnen (zoals links versus rechts) zijn verschoven naar een conflict tussen politieke en economische belanghebbenden bij open grenzen en diegenen die juist meer belang hebben bij een soevereine nationale staat. Zijn boek Spaltungslinien (2026) is een politieke uitwerking van Streecks economische werk. Het maakt daarbij ook gebruik van Luhmanns systeemtheorie (zie hieronder).
- Wolfgang Streeck legt uit hoe overheden door torenhoge schulden niet langer verantwoording afleggen aan hun eigen burgers (het Staatsvolk), maar aan internationale investeerders en crediteuren (het Marktvolk). Zijn boek Gekaufte Zeit (2013) is een uitwerking op Europese schaal van sommige van Arrighi’s ideeën.
- Giovanni Arrighi biedt met zijn wereldsysteemtheorie de historische macro-blik. Zijn analyses van kapitaalaccumulatie verklaren waarom economieën van wereldmachten onvermijdelijk ‘financialiseren’. Zodra materiële productie minder rendabel wordt, vlucht het vergaarde kapitaal in financiële markten elders in de wereld. Zijn hoofdwerk is The Long Twentieth Century, waarin ook de Nederlandse geschiedenis een grote rol speelt.
- Niklas Luhmann levert de systeemtheoretische achtergrond. In de systeemtheorie van Luhmann hanteert het politieke systeem de code macht/geen macht om collectief bindende beslissingen te nemen, terwijl het juridische systeem werkt met de code recht/onrecht om normen te handhaven. De beste inleiding tot Luhmanns werk is die van Hans-Georg Moeller (Luhmann explained). Het huidige conflict ontstaat doordat het juridische systeem (via internationale gerechtshoven en verdragen) de politiek gijzelt, waardoor democratisch gekozen politici geen effectieve macht meer kunnen uitoefenen. Met het wetenschappelijke systeem kan iets dergelijks gebeuren. Streeck beschrijft hoe het economische systeem de politieke macht overneemt.
OpinieZ bestaat dankzij u! Geen betaalmuur, geen subsidie — OpinieZ is gratis omdat lezers zoals u ons steunen. Iedere bijdrage helpt ons onafhankelijk te blijven. |
|
OpinieZ bestaat dankzij u! Geen betaalmuur, geen subsidie — OpinieZ is gratis omdat lezers zoals u ons steunen. Iedere bijdrage helpt ons onafhankelijk te blijven. |
|
Populisme:
Het volk wijsmaken dat er een verschrikkelijke corona pandemie heerst, dat we als mens een verschrikkelijke klimaatverandering veroorzaken, dat we als mens geen grenzen mogen stellen aan de verschrikkelijke eindeloze instroom van kansloze gelukzoekers.
En dat eindeloos herhalen.
Totdat het volk deze Grote Leugens gelooft.
Het volk wijsmaken dat er een verschrikkelijke corona pandemie heerst.
Dat kan ik beamen!!! Op een fietstocht kwam ik een ouder echtpaar tegemoet. Zij liepen keurig aan de linkerkant van de weg en ik aan de rechter.
Komt een moment waarop je elkander passeert.
We passeerden elkaar “langszij”. Dat was voor die oude man “te dichtbij”.
Hij zette me daar toch een keel op.
Dat kwalificeerde ik als het uitten van onwelvoeglijke taal. Ik hoefde geen risicoanalyse te maken dus stopte ik en vroeg aan die ouwe man “waarom schreeuwt U zo luid.
Het is Coronatijd beet hij mij toe. Ik bleef rustig en zei hem ja dat weet ik. Ik moest volgens hem afstand bewaren, want dat is bepaald. Oh lachte ik. Wie heeft dat bepaald. Hij noemde een naam “Rutten”.
Oooohh Die?!! Wenste hen een fijne voortzetting en dacht “over 3 jaar komt die Aap uit de mouw.”
Vergis je niet in de krachten en de energie die er in wordt gestoken om het idee in stand te houden.
Ik sta werkelijk soms versteld van de ronduit openlijke manier waarop de feiten verdraaid worden.
Welkom vreemdeling voor een Syrische crimineel die ronduit ernstige feiten als geweldpleging en meer op zijn naam heeft staan. En dan zijn er serieus types die het recht van hereniging verdedigen?
Ja sorry maar dan vraag je er keihard om om kaal geplukt en uitgelachen te worden.
Helemaal mee eens. Het is die hoog opgeleide, mobiele elite die toegang heeft tot de beste opleidingen (Kaag, Rosenmuller) die de internationale geldstromen benutten om een transnationaal netwerk te managen, waarbij de VN voor wereldregering speelt. Allerlei wetenschappelijke instituten als RIVM en IPCC spelen het spelletje mee want met alleen nationale overheid als opdrachtgever zouden ze veel kleiner zijn of helemaal niet bestaan.
De mobiele elite werkt nu eens in Den Haag, dan weer in New York en een paar jaar later weer in Parijs of Athene. Sociale cohesie en verbinding zijn voor hen modewoorden die alleen de eigen loopbaan dienen.
Maar betreft het dan hier toch een elite die het beste wil voor alle mensen of is dit een kwaadaardig spelletje uitsluitend om de wereld macht?
Ze hebben uiteraard het beste voor met alle mensen. Dat hadden Hitler, Mao, Stalin, Mohammed en eigenlijk iedereen namelijk altijd.
En juist omdat iedereen in zijn eigen situatie zijn eigen opvattingen heeft, is democratie uitgevonden om binnen een groepen met relatief grote sociale cohesie de beslissingen te nemen.
Beslissingen nemen voor de hele wereld is een recept voor onvrede over de hele wereld. Omdat sociale cohesie over de hele wereld niet mogelijk is.
Populisme biedt wat de mensen wensen en dat is geen realistische fascisme / communisme die de gemiddelde antipopulisten hebben te bieden zonder enige inspraak van de rest. Zij zijn de ware reden tot populisme. En zonder actieve tegenwerking is populisme in staat veel van die wensen op te brengen. Nog beter is een echte democratische stelsel die alleen Zwitserland kent. Geen uitsluitingen van partijen maar samenwerking ondanks de verschillen met inspraak van de burger in kwesties die de samenleving aangaan. De representatieve democratie heeft afgedaan omdat zij alles behalve democratisch is en daardoor het populisme opwekt. De aanvallen op populisme komt van partijen die alle nacht naar zich toe trekken en vooral anderen uitsluiten. Dat werkt uiteindelijk averechts, zie wat in Duitsland gebeurd. Alleen ondemocratische partijen met autocratische leiders trekken deze lijn door. Populisme is wat je wenst en niet krijgt.
Zwitserland is wel een goed voorbeeld van wijsheid van bestuur inderdaad.
Zwitserland kent wel een echte democratie. Bij nationale verkiezingen moeten de twee partijen met de meeste stemmen een regering vormen, soms met de derde partij in de uitslag. Geen uitsluitingen mogelijk van andere partijen.
De conclusie die hier getrokken worden samen met overzicht maakt dit stuk absoluut waardevol. Ik vraag mij echter wel af, of de oorzaak van alle onvrede wel helemaal daar ligt. Mag ik het eens simpel benoemen: het volk verlangt naar correcte politiek ipv politieke correctheid.
Politici moeten eens ophouden, met alles alleen maar zodanig te verpakken, dat ze juridisch zo gedekt worden, dat het altijd binnen de regeltjes past… O nee, als het toch niet past, dan worden de regeltjes zelf niet passend genoemd en buiten werking gesteld. Tal van voorbeelden kunnen genoemd worden en het resultaat is, dat er geen vertrouwen meer overblijft. Laat ik slechts 1 voorbeeld geven: de premier behoort er voor de belangen van alle Nederlanders te zijn en niet alleen voor de D66 aanhang.
Correcte politiek ipv politieke correctheid… Vastspijkeren aan haagse deuren!
Dank u. Misschien toch iets voor een tegeltje of zo. Maar ik vrees, dat we er te laat mee zijn. De wereld wordt geregeerd door leugen en bedrog. Vergeet ook niet: ‘mundus vult dicipi’. De wereld wil bedrogen worden.
Laten we het even taalkundig beschouwen: Populisme komt uit populus, volk in het Latijns. Is per definitie daarmee een beweging van het volk.
Democratie, komt van demos, volk in het Grieks. Kratos betekent macht of bestuur.
Conclusie: populisme, de macht van het volk, is per definitie democratie. Het wordt alleen in verschillende talen uitgedrukt.
Populisme is zeker een reactie op dat wat in de maatschappij mis gaat maar in huidige situatie versterkt populisme ook dit misgaan van bijvoorbeeld een uitholling van de democratie. Het is een zelfversterkend proces dat daarbij niet kan worden gestopt als het juiste probleem in de maatschappij veroorzaakt door overbelasting van het systeem waarin we nu leven niet wordt gezien. Over dit probleem rept dit artikel niet maar dat is niet nieuw want die enorme olifant in de kamer wordt doorlopend genegeerd. Kortom er heerst de dictatuur van het onbenul en eerst zal het schip op de wal vastlopen en men jaren later er achter komen wat er echt misging.
Over dat ‘onbenul’ heb ik ervaren dat sommigen dit persoonlijk opvatten. Op zich geen probleem maar ik wil daar wat meer over kwijt en schrijf het volgende.
Met „dictatuur van het onbenul” bedoel ik overigens niet dat bestuurders dom zouden zijn. Met onbenul bedoel ik het collectief getoonde gebrek aan kennis, besef en inzicht waarmee over complexe maatschappelijke vraagstukken wordt gesproken en beleid wordt gemaakt.
Ik kijk daarbij nogal eens naar de cv’s van mensen die zich zeer stellig uitspreken over onderwerpen waarover zij beleid moeten bepalen of uitvoeren. Wat mij daarbij regelmatig opvalt, is dat hun inhoudelijke achtergrond weinig aanleiding geeft om die stelligheid te begrijpen.
Wanneer daar vervolgens naar wordt gevraagd, luidt het antwoord van woordvoerders vaak: „Ja, maar het zijn goede bestuurders.”
Dat kan best zo zijn. Maar goed kunnen besturen is iets anders dan inhoudelijk begrijpen wat men bestuurt. Een bestuurder hoeft geen specialist te zijn, maar zonder voldoende inhoudelijke kennis en inzicht wordt men uiteindelijk afhankelijk van anderen die bepalen wat men moet weten, geloven en beslissen.
En juist daar begint naar mijn mening het probleem van het onbenul: niet bij het ontbreken van intelligentie, maar bij het ontbreken van voldoende kennis, besef en inzicht om te begrijpen dat men iets niet begrijpt. En om nog maar een knuppel in het hoenderhok te gooien naast collectief falen is zelfoverschatting waarschijnlijk een belangrijke factor.
M.i. is iedere politieke partij (ook) populistisch. Dat is het bestaansrecht van een partij in een democratie.
Maar misschien ben ik wel van de oude stempel.
Dank voor het in grote lijnen geschetste overzicht van de wereldeconomie waarmee de essentie echter nog niet is geraakt. Door de natuurlijke nieusgieerigheid van de mens en door de mate van creativiteit komt de ontwikkeling van een samenleving op gang.. Dat was in de vroege middeleeuwen het westen waardoor via allerlei uitvindngen dit deel van de wereld een voorsprong kreeg en ook macht. Maar om die voorsprong te behouden is nóg méér tecnische vooruitgang geen garantie. Wat wij missen is wijsheid om de technische middelen op een juiste wijze te gebruiken. en dat gebeurt naar mijn idee te weinig
Een uitstekend overzicht overigens. Voor wijsheid is gezonde twijfel nodig en een kritische houding. Die ontbreken meer en meer. Ook in de wetenschappen, waar het soms lijkt dat feiten en bewijzen er niet meer toe doen. Eigen meningen (narratieven) = waarheid, die van anderen populistisch, onwaar, dom, fascistisch etc. Men luistert niet meer, men roept (schreeuwt) alleen nog.
Meer dan voortreffelijk stuk, dat wijdverbreide – inderdaad: “onze”- intuïties en beseffen articuleert, maar vooral ook een uitweg wijst uit het kringetje waarin je met dat alles vaak machteloos ronddraait. Overdracht van inzichten, uitreiken en echt een gesprek tot stand brengen is immers “ons” zwakke punt. Met name het empirische deel (Manow): de rustige inventarisatie van de reële motieven van “populisten”, het aanwijzen dat zij rationeel handelen, daarmee moet je bij welwillende tegenstanders/”andersdenkenden” toch binnen kunnen komen. Voor wie eenheid van rechts en uitreiken naar traditioneel links zoekt is dit een taalknooppunt. PVV, JA21, FvD, Mona Keijzer, SGP, teleurgestelde PvdA’ers, SP, een deel van VVD- en van de CDA-achterban moeten elkaar in deze conceptuele sfeer toch kunnen vinden (en even alles afstropen waar ze elkaar mee irriteren, want je hebt echt niks aan bij voorbeeld “ja, dit zeggen wij al jaren, maar jullie luisterden nooit naar ons”). Streeck, Arrighi en Luhman (ook dit nieuwe namen voor mij) beloven dan welkome verdieping. Ach, misschien draaf ik utopisch door… Maar toch, van dit soort kalme analyse moet het komen, de weg naar rationaliteit is rationeel.
Bedankt voor je treffende en steekhoudende analyse Sjon.
Super goed artikel. Maar ik heb het gevoel dat het niet af is.
Er komt nog een derde stuk.
Ewald Engelen maakt n.a.v. Manow’s laatste boek een belangwekkend ideologisch onderscheid tussen plebescitaire en liberale democratie: https://ewaldengelen.substack.com/p/soms-rijt-de-brute-werkelijkheid. (Ik werd hierop geattendeerd door Victor Onrust van https://2fd.eu/)
Interessant. Maar ook deze invalshoek: https://www.youtube.com/watch?v=RQ1jkLgjFq4.
Wellicht dat de “elite” in West Europa eerder geneigd is haar (WOII) fout te herhalen dan bijvoorbeeld in de VS, omdat het oud “aristocratisch” elitaire gesloten klassensysteem denken hier meer heerst dan in de VS, m.a.w. het kritisch denkvermogen hier kleiner is.
Haal daarnaast (cultureel) een theologie binnen, de islam, waar kritisch denken, twijfelen, zelfs wettelijk verboden is in de Koran. Daarnaast blijf je stug argumenteren dat het een religie is die net zo afkeurenswaardig is als ieder andere religie.
Verder maakt het zeker uit of dat iemand voor de (internationale) markt werkt in een bedrijf in een flex-baantje, met een flex loontje. Maar dat heeft niet te maken met de internationale markt, maar met binnenlandse arbeidsmarkt politiek. Ook of dat iemand anderzijds in een -in een stalen CAO gegoten- hogere overheidsbaan kan werken als toeslagenaffaire schurk, die zijn schuldigheid, via gegevens verstoppen in datakluizen, kan ontwijken.
In een sociale samenleving waar redelijke redistrubitie van de toegevoegde waarde plaatsvindt, hoeft globalisering van bedrijven geen probleem op te leveren, naast dat de begin jaren 90 van de vorige eeuw vrij geworden kapitaalmarkt juist convergentie (zie voor de inhoud van het begrip de econoom Solow) van economische ontwikkeling kan bewerkstelligen, mits in de ontvangende landen daar zorgvuldig mee wordt omgegaan.
Reactie verwijderd. Linkdropping en schrijven in hoofdletters is niet toegestaan. Zie onze reactie-spelregels.