Omstreden verkiezingsoverwinning Lula da Silva in Brazilië

• Over
• Laatste berichten

Johannes Vervloed

Politicoloog en oud-diplomaat.

Laatste berichten van Johannes Vervloed (alles zien)

• Omstreden verkiezingsoverwinning Lula da Silva in Brazilië - 27 oktober 2026
• Europese leiders spelen Russische roulette - 14 oktober 2026
• Waarschuwingen VS aan EU zijn aan dovemansoren gericht - 6 oktober 2026

Foto: Lula Oficial, CC BY-SA 4.0.

De peilingen voorspelden¹ bij de verkiezingen in Brazilië een ruime overwinning voor Flávio Bolsonaro, zoon van voormalig president Jair Bolsonaro. Toch won zittend president Lula da Silva, hoewel het laatste woord nog niet is gesproken over de rechtmatigheid van de verkiezingsuitslag.

Vooraf was duidelijk dat de Braziliaanse bevolking genoeg had van de alsmaar oplopende prijzen in de supermarkt, de ongecontroleerde stijging van de staatsschuld, de aanhoudende corruptieschandalen en het softe optreden van de regering-Lula tegen het geweld van de machtige misdaadsyndicaten en straatbendes. Toch vielen de verkiezingen anders uit dan verwacht.

De verkiezingsuitslag wordt niet geaccepteerd door Flávio Bolsonaro. Het hooggerechtshof heeft namelijk zonder bevoegdheid daartoe het stemmen met twee uur verlengd². Dat betekende grosso modo dat de stembussen in de ‘rechtse’ staten gesloten bleven, maar in de ‘linkse’ staten open. De uitslag zou dan ook ongeldig kunnen worden verklaard.

Een gematigde Bolsonaro

Ondanks de (voorlopige?) uitslag kan worden gesteld dat Flávio Bolsonaro duidelijk heeft geprofiteerd van de conservatieve coalitie van zijn vader, die bestaat uit de machtige agro-industrie, het bedrijfsleven en de snelgroeiende groep evangelische christenen. Maar er is meer dan dat. De Braziliaanse kiezer ziet in hem een compromis tussen het hardcore conservatieve beleid van zijn vader en de sociale verworvenheden van de Lula-periode, waar men geen afstand van wil doen. Flávio heeft beloofd de populaire sociale toeslagen en de pensioenen niet te verlagen. Hij wordt gezien als een ‘gematigde’ Bolsonaro, in contrast met zijn vader, de hardliner, over wie ik eerder schreef.

Hardliner Bolsonaro treedt aan als nieuwe president van Brazilië

Wel belooft hij begrotingsdiscipline en wil hij het mes zetten in de overheidsuitgaven om de staatsschuld terug te dringen. Een belofte waar de financiële markten positief op reageerden. Ook de belofte de criminaliteit keihard aan te pakken komt op de kiezers geloofwaardig over. Tijdens zijn politieke loopbaan in Rio de Janeiro (als afgevaardigde en later als senator voor de staat Rio de Janeiro) steunde hij een hard optreden tegen de drugskartels en handhaving van de openbare orde door de politie.

Een laatste, maar niet onbelangrijke reden voor de populariteit van Flávio Bolsonaro is de sterke ideologische band met de Amerikaanse president Donald Trump. Hij wordt om die reden geacht de Braziliaanse belangen beter te kunnen beschermen tegen economische druk en handelsbeperkingen van de VS.

Vrijemarkteconomie

Brazilië zou zich met een overwinning van Bolsonaro in het rechts-liberale kamp van Latijns-Amerika gevoegd hebben. De ommezwaai begon in Argentinië, waar president Milei een ware revolutie ontketende met afzwering van het socialisme, deregulering en weer ruim baan voor een vrijemarkteconomie. Het legde het land geen windeieren. De inflatie werd bedwongen, de economie groeide weer en het armoedepercentage daalde substantieel.

Het voorbeeld van Argentinië werd gevolgd in Chili, Ecuador, Bolivia, Peru en Colombia, nadat president Nayib Bukele in El Salvador en president Santiago Peña van Paraguay al eerder het roer van hun land in rechts-liberale richting hadden omgegooid. De politieke kleur van Latijns-Amerika is inmiddels fors veranderd. Alleen Cuba, Nicaragua, Mexico en Venezuela kleuren nog rood. Al lijkt het laatste land na de kidnapping van president Maduro door de VS weer de richting van vrije verkiezingen op te gaan. De grootste rechts-liberale overwinning zou (of zal) afgelopen weekend echter in Brazilië zijn behaald.

Stuivertje wisselen

Het is een bekend verschijnsel in Latijns-Amerika: rechts en links wisselen elkaar geregeld af. De socialistische regeringen in Latijns-Amerika plegen hun land in armoede te storten, waarna rechts-liberale presidenten het land er economisch weer bovenop mogen helpen. Een bekend voorbeeld is Argentinië, waar ik van 1991 tot 1995 als tweede man op de Nederlandse ambassade werkte. De peronisten, onder wie Evita Perón, hadden het ooit rijke land (veel Argentijnen hadden begin twintigste eeuw exorbitante villa’s aan de Côte d’Azur in Frankrijk) tot de bedelstaf gebracht, met een gigantische overheidsschuld.

President Menem en zijn ‘wonderminister’ van Economische Zaken Domingo Cavallo dereguleerden de economie, koppelden de lokale munt aan de dollar en haalden op grote schaal buitenlandse investeringen binnen. De economie groeide in die periode met vier tot vijf procent per jaar. Een nieuwe peronistische president, Cristina Kirchner – bijgenaamd la Bruja, de heks – deed alles weer teniet met rigoureuze socialistische politiek. En Milei mocht weer orde op zaken stellen.

De meeste Latijns-Amerikaanse landen laten een vergelijkbaar beeld zien. Zo ook Brazilië. Het succesvolle voorbeeld van Menem en Cavallo werd overgenomen door de Braziliaanse president Fernando Cardoso. Hij wist een einde te maken aan de desastreuze hyperinflatie en de economie weer te laten groeien (met 2,4% per jaar), al was dat niet zo spectaculair als in Argentinië onder zijn ambtsgenoot. Oorzaak waren de naweeën van de Aziatische financiële crisis van 1997.

Na Cardoso kwam Lula da Silva. Die profiteerde aanvankelijk van een wereldwijd exploderende vraag naar grondstoffen (zoals soja, ijzererts en olie), met name vanuit opkomende markten als China, waardoor de economie van het land groeide. In zijn derde termijn kreeg de bekende socialistische gewoonte – meer uitgeven dan je aan belasting binnenkrijgt – weer de overhand. De staatsschuld liep opnieuw stevig op, een belangrijk discussiepunt in de afgelopen verkiezingsstrijd.

Monroedoctrine herleeft

Naast het traditionele stuivertje wisselen van links en rechts in Latijns-Amerika speelt een andere factor een rol. In zijn tweede termijn heeft president Trump duidelijk gemaakt dat hij geen bemoeienis van concurrerende grootmachten op ‘zijn’ continent wil. De grondstoffen van het westelijk halfrond wil hij voor de VS zelf bestemmen en niet voor elders. Hij blies de oude Monroedoctrine – geen buitenlandse inmenging – nieuw leven in, met als enig verschil dat de toenmalige Amerikaanse president James Monroe in 1823 Europese inmenging op het westelijk halfrond niet langer duldde. Nu is de doctrine vooral gericht op China en Rusland.

En het bleef niet bij woorden. In Venezuela kwam China volgens Washington te dicht bij de Amerikaanse invloedssfeer. Het land dreigde een Chinese uitvalsbasis in Latijns-Amerika te worden. De reactie van president Donald Trump was hard: het vernietigen van drugsboten, de arrestatie van president (en vermeend drugskartelleider) Nicolás Maduro en de confiscatie van Venezolaanse olie als compensatie voor eerder genationaliseerde Amerikaanse oliebelangen. Volgens Trump was dit een noodzakelijke en onvermijdelijke ingreep.

Panama was een tweede voorbeeld. Het moest afgelopen zijn met Chinees eigenaarschap van het Panamakanaal. Begin maart 2025 nam een Amerikaans investeringsconsortium (geleid door BlackRock) een meerderheidsbelang van 90% over in twee cruciale havens aan het Panamakanaal, die eerst in handen waren van het Hongkongse CK Hutchison.

Verkiezingsbeïnvloeding

De door president Donald Trump nieuw leven ingeblazen Monroe-doctrine – in de regio ook wel spottend de ‘Donroe-doctrine’ genoemd – betekende naast het niet accepteren van buitenlandse inmenging ook directe Amerikaanse beinvloeding van Latijns-Amerikaanse verkiezingen. Het Amerikaanse beleid beoogt de Latijns Amerikaanse landen inschikkelijk te maken voor de prioriteiten van de VS.

In concreto probeert Washington actief verkiezingen te beïnvloeden door openlijke politieke steun en financiële prikkels te geven aan conservatieve, rechtse kandidaten. In Argentinië kreeg de libertaire Javier Milei een kredietlijn van 20 miljard dollar, op voorwaarde dat zijn partij de tussentijdse verkiezingen zou winnen. Een duidelijke electorale steun. In Colombia kreeg de rechtse kandidaat Abelardo de la Espriella van president Trump openlijk steun in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van mei 2026. De linkse president Gustavo Petro werd door hem fel aangevallen met beschuldigingen van drugshandel.

Dan terug naar Brazilië. Als reactie op het socialistische beleid³ en vooral de onafhankelijke koers van president Lula da Silva (die nauwe banden onderhield met China en de BRICS) legde president Trump Brazilië tarieven op variërend van tien tot vijftig procent. Dit gebeurde mede omdat het Braziliaanse hooggerechtshof Trumps bondgenoot Bolsonaro vervolgde wegens een vermeende rol bij een opstand na zijn verkiezingsnederlaag.

Of de Amerikaanse bemoeienis een doorslaggevende rol heeft gespeeld bij de presidentsverkiezingen in Brazilië, is niet te bewijzen. Vooralsnog lijkt dat niet het geval, gezien de uitslag van de verkiezingen, waarbij zittend president Lula voor een vierde termijn van vier jaar is verkozen. Tenzij de uitslag alsnog ongeldig wordt verklaard en er opnieuw gestemd⁴ wordt.

Meer van deze auteur

Europese leiders spelen Russische roulette

Waarschuwingen VS aan EU zijn aan dovemansoren gericht

Politieke midden in Europa kalft af