Ons vastgelopen landsbestuur heeft Thorbecke 2.0 nodig

• Over
• Laatste berichten

Guus Berkhout

Emeritus hoogleraar Geofysica TU Delft, auteur Investeren in een nieuwe democratische rechtsstaat: een masterplan voor de toekomst van Nederland.

Laatste berichten van Guus Berkhout (alles zien)

• Ons vastgelopen landsbestuur heeft Thorbecke 2.0 nodig - 30 september 2026
• Het stikstofbeleid is gebouwd op een verzinsel - 25 juni 2026
• Twee horrorscenario’s voor overvol, energiearm en islamiserend Nederland - 12 mei 2026

Beeld: Gemini (AI)

Nederland snakt naar een beter landsbestuur, zo bleek opnieuw tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. De grondslagen en organisatiestructuur van onze democratische rechtsstaat dateren nog uit de tijd van Thorbecke (1848). De samenleving is sindsdien spectaculair veranderd, ons landsbestuur vrijwel niet. Professor Guus Berkhout stelt in deel I van dit tweeluik dat onze huidige rechtsstaat hoognodig op de schop moet: ‘Van Thorbecke 1.X naar Thorbecke 2.0’.

De politiek probeert zaken op te lossen door noodverbanden aan te leggen en pleisters te plakken (Thorbecke 1.X). Falende theoretische modellen zijn daar onderdeel van. In mijn recente boek¹ Investeren in een nieuwe democratische rechtsstaat: een masterplan voor de toekomst van Nederland. geef ik de lezer met vele alledaagse voorbeelden een inkijkje in een verbijsterende politieke wereld. Te veel politieke onkunde² en te veel partij-ideologische hobby’s zorgen er al kabinettenlang voor dat we in ons land jaarlijks honderden miljarden euro’s verspillen aan bestuurlijke verkokering, bureaucratische regelbrij en sociale fraude. Het gevolg is dat Nederland in alle internationale lijstjes achteruit kachelt.

Onze democratische rechtsstaat is niet meer van deze tijd en moet hoognodig op de schop. Merk op dat niet alleen ons land, maar de gehele westerse samenleving (‘het Westen’) snakt naar een fundamentele vernieuwing van de democratische rechtsstaat.

Nederland is sterk veranderd, het landsbestuur stond stil

Een voorbeeld. De Nederlandse Rijksoverheid doet ’s lands boekhouding nog met het aloude kasstelsel. Dit middeleeuwse stelsel is totaal ongeschikt voor het financiële beheer van een modern land. Mede daardoor is er een ernstige achterstand ontstaan in het onderhoud van onze infrastructuur. In een moderne maatschappij moet de boekhouding geschieden volgens het baten-lastenstelsel, waarbij een duidelijk onderscheid wordt gemaakt tussen operational costs en capital costs en waarbij op elke investering wordt afgeschreven.

Asielchaos en kiezers die afhaken

Nog een voorbeeld. De gigantische asielchaos³ werd door afgelopen kabinetten niet opgelost. Integendeel, de chaos wordt steeds groter. Duidelijk is dat meer en meer burgers de gevestigde politieke partijen de rug toekeren en hun heil zoeken bij extreme groeperingen die wél naar ze willen luisteren. Nederland heeft urgent een eigen bevolkingspolitiek nodig!

Oplossingen blijven al kabinettenlang uit

Prinsjesdag 2026, en de daarbij horende Algemene Politieke Beschouwingen, laten zien dat het allemaal nog veel erger wordt. Vanwege de opeenstapeling van pleisters en noodverbanden is de overheid door de jaren heen absurd complex geworden. Met als gevolg dat onze huidige verzorgingsstaat énerzijds bestaat uit een gigantisch ingewikkelde ‘wirwar aan premies en belastingen’ en ánderzijds uit een zo mogelijk nog ingewikkelder ‘wirwar aan uitkeringen en toeslagen’. Voortzetting van dit beschamende rondpompcircus is organisatorisch en financieel onhoudbaar!

Een verzorgingsstaat van €270 miljard

In 2026 zullen de totale uitgaven van de Rijksoverheid ongeveer €480 miljard bedragen. Daarvan gaat de helft (!), €240 miljard, naar onze verzorgingsstaat: €120 miljard voor de sector zorg en €120 miljard voor de sector zekerheid. Bij dat laatste bedrag komt nog de bijdrage van de overheid aan de AOW, te weten €30 miljard. Totaal dus €270 miljard. In 2027 gaan de bedragen voor zorg en zekerheid met zo’n €20 miljard verder omhoog. Verwacht wordt (Prinsjesdag 2026) dat in 2028 de uitgaven voor zorg en zekerheid nog eens zo’n €20 miljard hoger zullen worden dan in 2026. Het geeft aan hoe onhoudbaar de huidige situatie is!

Werkend Nederland betaalt de rekening

Ook aan de kant van werkend Nederland zijn de lasten voor werknemers en werkgevers ontoelaatbaar hoog geworden. Het verschil tussen de kosten voor de werkgever (loonsom) en de baten voor de werknemer (netto-inkomen) – de zogenaamde belastingwig – bedraagt in 2026 bijna €30.000 per jaar per modale werknemer. Al dat premie- en belastinggeld is nodig om de gigantische kosten van onze verzorgingsstaat – €270 miljard in 2026 – te kunnen financieren. Gaat dat bedrag omhoog, dan moet werkend Nederland daarvoor opdraaien. Zo gaat dat in onze huidige verzorgingsstaat.

Waarde lezer, het ergste nieuws komt nog. Het grootste deel van die €270 miljard wordt verspild aan bureaucratische regelbrij, sociale fraude en onzinnige subsidies. De controle daarover is volledig, en dan ook volledig, zoek. We moeten hier met elkaar – links én rechts – zo snel mogelijk zien uit te komen. Nogmaals, dat kan écht niet meer met noodverbanden en pleisters. Nederland snakt naar een nieuwe democratische rechtsstaat die past bij deze moderne tijd.

Van Thorbecke 1.X naar Thorbecke 2.0

In Thorbecke 2.0 zijn sociale zekerheid en arbeidsproductiviteit géén concurrenten meer van elkaar (links versus rechts), maar gaan ze elkaar juist versterken. Dat kan alleen met een zogeheten systeemoplossing, waarin alle onderdelen van ons landsbestuur elkaar aanvullen en sterker maken. Ingewikkeldheid door verkokering en regelbrij is dus uit den boze.

Met de uitvoering van het Masterplan gaan we onze verzorgingsstaat zodanig innoveren dat de zorgkwaliteit en de bestaanszekerheid voor elke Nederlander omhooggaan, terwijl tegelijkertijd de lasten voor zowel elke werkgever als elke werknemer omlaaggaan. Het laatste betekent dat het nettoloon omhooggaat en gelijktijdig de loonsom omlaaggaat!

Dit ongekende sociaaleconomische huzarenstukje kan alleen worden gerealiseerd door onze hedendaagse verzorgingsstaat in zijn totaliteit grondig te hervormen en werken weer lonend te maken (systeeminnovatie). De overgang van Thorbecke 1.X naar Thorbecke 2.0 betekent dat we een absurde complexiteit inruilen voor een verbluffende eenvoud. De beloning zal zijn dat de geldverslindende bestuurlijke verkokering, bureaucratische regelbrij en de daarbij behorende sociale fraude uit al onze maatschappelijke sectoren verdwijnen. De daaraan gekoppelde besparingen zijn gigantisch en gaan deze systeeminnovatie in zijn geheel financieren.

Bestaanszekerheid, hoger netto-inkomen en lagere loonsom

Een game-changing onderdeel van Thorbecke 2.0 is de invoering van het brede startinkomen. Het geeft 13,5 miljoen NI’ers een gegarandeerde bestaanszekerheid. De totale kosten worden ten volle betaald door het bestaande rondpompcircus⁴ volledig te liquideren. Het brede startinkomen (bsi) bestaat uit twee onderdelen:

De totale kosten bedragen dus (afgerond): 13,5 miljoen × 12 × €1.400 = €225 miljard per jaar. Het bsi geldt vanaf 18 jaar tot overlijden (of tot emigratie). De AOW kan dus vervallen en de discussie over de AOW-leeftijd is daarbij irrelevant geworden.

De staatsfuik van het huidige stelsel

De grote blunder in het hedendaagse sociale stelsel is dat als een persoon gaat werken hij/zij gekort wordt op zijn/haar uitkeringen. Mede door de wijze waarop dat gebeurt, komt die persoon in grote financiële onzekerheid. Kortom, het huidige sociale stelsel is een staatsfuik waar slachtoffers moeilijk weer uitkomen.

Hoe anders is dat in Thorbecke 2.0. Daar gaat werken altijd lonen! Immers, het startinkomen wordt nooit en te nimmer gekort: (1) niet bij (meer) werken, maar ook niet (2) bij samenwonen (ons land kent 3,3 miljoen eenpersoonshuishoudens), (3) niet bij (lang) ziek worden, (4) niet bij pensionering, enzovoort. Er wordt ook geen belasting over geheven! Dat maakt Thorbecke 2.0 zo eenvoudig en zo aantrekkelijk.

Een overheid als ‘rupsje nooitgenoeg’

Samenvattend: in onze huidige democratische rechtsstaat, Thorbecke 1.X, gedraagt de overheid zich als ‘rupsje nooitgenoeg’. Immers, al vele decennia trekt de overheid steeds meer taken naar zich toe en wordt, vanuit het maakbaarheidsideaal van de Staat, het gedrag van de burger in steeds meer detail voorgeschreven en gecontroleerd. Met als gevolg dat de overheidsuitgaven alsmaar blijven toenemen. Alle politieke partijen, links en rechts, doen daaraan mee. En werkend Nederland is de klos; die moet betalen.

De premie- en belastingdruk voor werkgevers en werknemers is daardoor onhoudbaar geworden. In de komende jaren kan dat plaatje worden omgedraaid: de uitgaven van de overheid moeten drastisch omlaag, waardoor er een einde gaat komen aan de toenemende lastendruk voor werknemers en werkgevers.

Let wel, zo’n grondige hervorming zal niet gebeuren in het huidige kabinet, het zal ook niet gebeuren door het uitschrijven van nieuwe verkiezingen.

In deel II van dit tweeluik (publicatie op OpinieZ  zaterdag 3 oktober 2026) wordt met praktische voorbeelden concreet aangegeven hoe in de nieuwe democratische rechtsstaat, Thorbecke 2.0, de bestuurlijke verkokering en de gigantische bureaucratische verspillingen met wortel en tak worden uitgeroeid. We gaan daarmee van een bizarre ingewikkeldheid naar een verbluffende eenvoud. Het levert zo’n €200 miljard besparingen op, waarmee niet alleen de lastendruk aanzienlijk daalt, maar ook de grote problemen kunnen worden opgelost.