Duitsland kiest voor Alleingang binnen de EU

• Over
• Laatste berichten

Johannes Vervloed

Politicoloog en oud-diplomaat.

Laatste berichten van Johannes Vervloed (alles zien)

• Trumps offensief tegen de Deep State verdient navolging - 23 juli 2026
• Duitsland kiest voor Alleingang binnen de EU - 7 juli 2026
• Uitbreiding EU weer terug op de Brusselse agenda - 20 juni 2026

Beeld: Gemini (AI)

Duitsland trekt steeds duidelijker zijn eigen plan op defensie, energie en economie: herbewapening, een verzwakt klimaatbeleid en een groeiend ongeduld met Brussel. Ook Frankrijk zoekt, via een andere route, meer nationale soevereiniteit, terwijl landen als Spanje en Portugal nog altijd op verdere Europese integratie inzetten. Wat betekent deze uiteenlopende koers voor de toekomst van de Europese Unie, en wie bepaalt straks de agenda?

Wat we momenteel zien gebeuren in de Bondsrepubliek wijst in de richting van een ‘Alleingang’. Het is een beladen begrip, maar een ander woord zou geen recht doen aan een onmiskenbare nieuwe tendens in de Duitse politiek. Zowel op defensiegebied als op economisch en energiegebied laat die tendens zich niet anders uitleggen. De AfD zit nog niet in de regering — zij is in alle peilingen inmiddels wel de grootste partij van Duitsland — doch het programma van de partij werpt zijn schaduw al vooruit. Vooralsnog houdt bondskanselier Merz de boot af voor samenwerking met de door hem als rechts-extremistisch getypeerde partij. Maar in het regeringsbeleid van de CDU/CSU-SPD-coalitie vinden we al elementen van het AfD-partijprogramma.

Soevereiniteit

Deze nationalistische tendens in Duitsland is niet uniek in Europa. Ook in Frankrijk, met de opkomst van het Rassemblement National (inmiddels de grootste partij van het land), is een duidelijke tendens richting nationale soevereiniteit waarneembaar. Voegen we daar de nog steeds op nationale soevereiniteit gestoelde Oost-Europese landen aan toe, dan blijven eigenlijk alleen Spanje en Portugal over als pleitbezorgers van verdere Europese integratie, waarbij nationale bevoegdheden worden afgestaan.

De overige lidstaten van de EU, met Italië voorop, nemen een tussenpositie in: zij willen meer nationale zeggenschap over migratie, belastingen en sociale zekerheid, maar wel Europese samenwerking op het gebied van defensie, energie en industrie. Na de presidentsverkiezingen volgend jaar in Frankrijk en de verkiezingen voor de Duitse Bundestag begin 2029 zal duidelijker worden of deze nationalistische tendens in de lidstaten van de Europese Unie doorzet.

Duitsland herbewapent

De opzegging door Duitsland van de samenwerking met de Fransen voor een gezamenlijk Future Combat Air System (FCAS) is een niet mis te verstaan signaal dat Duitsland zijn defensie in eigen hand wil nemen. Het FCAS was een gezamenlijk initiatief van Frankrijk, Duitsland en later ook Spanje om een gevechtsvliegtuig van de zesde generatie te ontwikkelen, als opvolger van onder meer de Rafale en de Eurofighter. Duitsland wilde niet dat het Franse Dassault de leiding nam en haakte af. Over een alternatief voor een bemand gevechtsvliegtuig is nog geen beslissing genomen, maar Duitsland gaat wel al een onbemande, AI-gestuurde gevechtsdrone (UCAV) bouwen, de CA-1, met eigen Duitse firma’s: Helsing (AI, drones, software), Hensoldt (radars en sensoren) en HIL GmbH (onderhoud van landmaterieel van de Bundeswehr, geen vliegtuigbouwer). Duitsland wil een eigen ecosysteem van onbemande én bemande gevechtsvliegtuigen.

Eerder al had Duitsland besloten zijn defensiebudget substantieel te verhogen. Daarvoor moest de zogeheten Schuldenbremse (schuldenrem) buiten werking worden gesteld via een grondwetswijziging. Dat is gebeurd: defensie-uitgaven boven 1% van het bbp tellen niet meer mee voor de schuldenrem, waardoor er geen vast maximumbedrag voor defensie meer is. Duitsland kan honderden miljarden lenen voor defensie-uitgaven. Daarnaast is een apart infrastructuurfonds van €500 miljard ingesteld, dat eveneens buiten de schuldenrem staat.

Van gedoogde bondgenoot tot grootmacht

De Bundeswehr — in de volksmond nog wel eens de opvolger van de Wehrmacht genoemd — wordt fors uitgebreid, naar ruim 200.000 actieve militairen. Tevens wordt gewerkt aan een veel grotere reserve. Hetzelfde geldt voor het materieel: er worden grote aantallen tanks, pantservoertuigen, artillerie, luchtverdediging, munitie, marineschepen en gevechtsvliegtuigen aangeschaft. Sinds 1945 was Duitsland terughoudend met militaire uitgaven. Binnen enkele jaren is het land veranderd van een NAVO-lid dat vaak werd bekritiseerd omdat het de 2%-norm niet haalde, naar de grootste militaire investeerder van Europa en de op één na grootste defensie-uitgever binnen de NAVO. Het Verenigd Koninkrijk, tot voor kort de belangrijkste militaire macht van Europa, is daarmee voorbijgestreefd.

Defensie is niet de enige indicator dat Duitsland het heft in eigen handen wil nemen. Niet alleen op defensiegebied heeft het land alle schroom — het schuldcomplex over de Tweede Wereldoorlog — laten varen; ook op economisch en energiegebied gaat het steeds meer zijn eigen weg. De EU is niet langer een heilige koe die ten koste van alles te vriend moet worden gehouden. Er is een duidelijk einde gekomen aan de oude taakverdeling, waarbij Frankrijk het beleid bepaalde en Duitsland de rekening betaalde. In Brussel (Raad en Commissie) en Straatsburg (Europees Parlement) laten de Duitse vertegenwoordigers onomwonden weten dat zij niet langer akkoord gaan met EU-wetgeving en maatregelen die niet overeenstemmen met het gepercipieerde Duitse belang.

Energie en economie: eigen belang eerst

Een belangrijke rol daarbij speelt Manfred Weber, de Duitse voorzitter van de christendemocraten, de grootste fractie in het Europees Parlement. Hij en, in mindere mate, de Duitse voorzitter van de Commissie, Ursula von der Leyen, hebben ervoor gezorgd dat het rigoureuze klimaatbeleid wordt afgezwakt, via amendementen en zogeheten omnibuswetgeving. Dat klimaatbeleid heeft de Duitse industrie in grote problemen gebracht, vooral door een energieprijs die veel hoger ligt dan in de landen waarmee de Duitse industrie moet concurreren. Duitsland neemt het ook niet zo nauw meer met het Europese mededingingsbeleid: het subsidieert de eigen industrie ter compensatie van de hoge energieprijs. De door Angela Merkel ingezette Energiewende wordt min of meer 'on hold' gezet.

Er wordt zelfs gespeeld met de gedachte om de veertien gesloten kerncentrales weer op te starten. Russisch gas is nog taboe, maar het feit dat het Duitse Openbaar Ministerie de Oekraïense saboteurs van Nord Stream 2 probeert te berechten, kan een voorbode zijn van heropening van de gaspijplijn uit Rusland — na een wapenstilstand tussen Rusland en Oekraïne. Als derde indicator geldt de recente hervormingsagenda: een poging om via belastingmaatregelen de Duitse economie weer op te krikken.

Duitslands herwonnen zelfbewustzijn

Duitsland heeft zijn zelfbewustzijn herwonnen. Het ziet de EU steeds meer als een keurslijf en wil zich daarvan losmaken — vooralsnog niet volledig, maar als de AfD na de verkiezingen voor de Duitse Bundestag in 2029 aan de macht komt, zou dat wel eens op de agenda kunnen komen. Het staat in ieder geval in het verkiezingsprogramma van de AfD.

Dat is meteen ook het verschil met de Franse 'alternatieve' partij, het Rassemblement National (RN). Tweede man van de partij, 'kroonprins' Jordan Bardella, heeft gezegd dat hij, als president van de Vijfde Republiek, Frankrijk niet uit de EU wil halen. Hij wil de euro niet afschaffen en de Europese instellingen niet frontaal vernietigen. Precies daarin verschilt hij van eerdere generaties eurosceptici en van de AfD.

Frankrijk: hervormen van binnenuit

Bardella wil de EU van binnenuit hervormen, naar een 'EEG 2.0', waarbij de lidstaten hun soevereiniteit grotendeels terugkrijgen. Het is het oude idee van de Gaulle: een 'Europe des patries', letterlijk "Europa der Vaderlanden". Daarmee bedoelde hij een Europa waarin de soevereine natiestaten nauw samenwerken, maar waarin geen supranationale Europese staat ontstaat die de nationale regeringen overvleugelt.

Ondanks hun verschillen willen beide partijen een sterke natiestaat. Als zij aan de macht komen — RN in 2027, AfD in 2029 — zullen zij het politieke toneel in Europa drastisch veranderen. De Europese integratie zal worden teruggedraaid en zowel Duitsland als Frankrijk zullen weer hun eigen weg gaan, los van het keurslijf van de EU. De Europese samenwerking zal niet verdwijnen, maar op een realistischer basis worden gestoeld: alleen waar samenwerking op EU-niveau meerwaarde heeft, wordt samengewerkt. Het bekende subsidiariteitsprincipe dus. Op alle andere onderwerpen zullen de lidstaten weer soeverein zijn.

Een Europa der Vaderlanden

Dat wil overigens niet zeggen dat er een einde komt aan de uitbreiding van de EU. Niet een uitbreiding met als consequentie verdere Europese integratie, zoals de huidige regeringen in Duitsland en Frankrijk voor ogen staat, maar een Europa der Vaderlanden van de Gaulle, dat zich uitstrekt van de Atlantische kust tot de Oeral. Eén beschavingsgebied, waartoe hij ook uitdrukkelijk Rusland rekende. Het eerste deel van zijn 'statement' sluit niet uit dat meer Europese landen lid worden van de EU. Het tweede deel is meer een wensdroom: in de huidige constellatie ondenkbaar, hoewel een normalisatie met Rusland op termijn niet kan worden uitgesloten.

De enige lidstaten die verder willen met de Ever Closer Union zijn Spanje en Portugal. Maar ook in die landen verschuiven de panelen. In Portugal zit al een zwakke minderheidsregering die niet langer coûte que coûte nationale bevoegdheden naar 'Brussel' wil overhevelen. In Spanje loopt de regering van de socialistische premier Sánchez op zijn laatste benen. Volgend jaar zijn er verkiezingen en dan zal de Partido Popular — lid van de christendemocratische fractie in het Europees Parlement — waarschijnlijk samen met Vox, de Spaanse evenknie van RN en AfD, het stokje overnemen. Ook Spanje zal dan afscheid nemen van verdere Europese integratie.

De rest van Europa volgt

In de opstelling van Giorgia Meloni, de premier van Italië, zien we al wat van de rest van de EU-lidstaten kan worden verwacht na een politieke omwenteling in Duitsland en Frankrijk: een pragmatische houding. Als Duitsland en Frankrijk het roer omgooien, zullen de overige lidstaten min of meer volgen, met Oost-Europa voorop. Die landen hebben na hun bevrijding van de Sovjetheerschappij hun nationale soevereiniteit nooit opgegeven en zich altijd verzet tegen het door 'Brussel' gedicteerde opengrenzenbeleid, klimaatbeleid en de eisen op het gebied van de rechtsstaat. De bevoegdheid van het Europese Hof van Justitie op het gebied van niet-communautaire zaken hebben zij altijd betwist.

Ook de Nordics hebben altijd een eigenstandig beleid gevoerd. Meer geld naar de EU was taboe — zij behoorden, net als Duitsland en Nederland, tot de 'frugals'. Denemarken heeft zijn 'opt-outs' en Zweden wil de Zweedse kroon niet opgeven.

Kortom: als Duitsland en Frankrijk het heft weer in eigen handen nemen, zal de rest volgen. Europa zal, zoals de Gaulle het al wilde, een Europa der Vaderlanden worden.