Uitbreiding EU weer terug op de Brusselse agenda

• Over
• Laatste berichten

Johannes Vervloed

Politicoloog en oud-diplomaat.

Laatste berichten van Johannes Vervloed (alles zien)

• Uitbreiding EU weer terug op de Brusselse agenda - 20 juni 2026
• Oost-Europa is in opkomst, West-Europa in verval - 5 juni 2026
• Multipolaire wereldorde blijft nog steeds overeind - 2 mei 2026

Foto: © European Union, 2026, licensed under CC BY 4.0

 
Het is een tijd rustig geweest aan het front van de uitbreiding van de Europese Unie. Maar dat is inmiddels veranderd. Het Hongaarse veto op lidmaatschap Oekraïne is ingetrokken. Alle lidstaten zijn voor toetreding van Oekraïne en de rest van de Balkanlanden. De EU is op weg naar 35 lidstaten. Een opmars naar een federale EU en het afschaffen van het vetorecht. Zal het zover komen?

Vorig jaar oktober schreef ik dat uitbreiding met Oekraïne en Moldavië niet in het belang van Nederland is. Dat is nog steeds het geval, maar het dreigt toch te gebeuren. Met het vertrek van Orbán is het Hongaarse veto op een lidmaatschap van Oekraïne verdwenen. Het lidmaatschap van beide Zuidoost-Europese landen staat weer prominent op de agenda. Een beslissing over het openen van onderhandelingen is op 15 juni jongstleden al genomen en op de komende Europese Raad (26/27 juni aanstaande) wordt naar verwachting zelfs een intentieverklaring aangenomen dat Oekraïne (en Moldavië) na een wapenstilstand snel moeten kunnen toetreden.

Nederland was in het kabinet-Schoof tegen het starten van onderhandelingen over toetreding van Oekraïne, maar het kabinet-Jetten zag geen bezwaar en ging akkoord met opening van het eerste dossier, het zogeheten fundamentals-cluster over rechtsstaat, democratische instellingen en bestuur.

Naar 35 lidstaten

Als Oekraïne en Moldavië toetreden zal het daar niet bij blijven. Dan volgt de rest van de Balkan. Na Slovenië en Kroatië zullen eerst Montenegro en daarna Albanië, Noord-Macedonië, Bosnia-Herzegovina en waarschijnlijk zelfs Kosovo en Servië volgen. Argumenten om de Balkanlanden nog langer in de wachtkamer te laten zitten vervallen met toetreding van Oekraïne en Moldavië.

De EU zal groeien van 27 naar wellicht 35 lidstaten. Met als onvermijdelijke consequentie dat het vetorecht van de lidstaten verdwijnt, want tot een consensusbeslissing komen met zoveel landen is schier onmogelijk. Meerderheidsbesluitvorming wordt de norm. Voor Duitsland en Frankrijk is dat geen probleem. Die vormen snel een blokkerende minderheid en behouden op die manier de facto hun veto. Voor kleine(re) lidstaten als Nederland is dat niet het geval. Bij uitbreiding van de EU zal Nederland continu worden overruled.

De Russen komen

Het is een tijd rustig geweest op het front van de uitbreiding van de Europese Unie. Lidstaten waren wars van een verdere verwatering, oplopende kosten en veranderende machtsverhoudingen. Vooral tegen de komst van een blok van veertig miljoen inwoners (Oekraïne) werd opgezien. Zelfs een associatie-akkoord met dat land stuitte op bezwaren. Denk aan het referendum daarover (april 2016), waarbij een ruime meerderheid in Nederland tegenstemde.

Wat de uitbreiding, met in het bijzonder Oekraïne, weer op de agenda heeft gezet is de oorlog in dat land. Rusland zou het niet bij Oekraïne laten en de intentie hebben om verder Europa binnen te dringen. Dit recentelijk door de huidige NAVO-opperbevelhebber Alexus Grynkewich ontkrachte verhaal – volgens hem heeft Rusland helemaal niet die intentie en is de afschrikking van de NAVO bovendien op orde – is de reden dat ‘Brussel’ graag (het machtige leger van) Oekraïne erbij heeft om de Russen buiten de deur te houden.

Zelf ontkrachtte ik dit verhaal ook. Vanuit mijn Sint Petersburg-ervaring schreef ik dat Poetin hele andere redenen had dan ‘herstel van het Sovjetrijk’ om Oekraïne binnen te vallen.

Conflict Rusland – Oekraïne is niet wat het lijkt

‘Brussel’, lees: de Europese Commissie, staat niet alleen. Inmiddels hebben diverse lidstaten het ‘de Russen komen’ narratief overgenomen. Zelfs worden er door veiligheidsdiensten (Denemarken bijvoorbeeld) al jaartallen genoemd. In 2030 zou Rusland z’n oorlogseconomie volledig hebben ingericht en klaar zijn voor de aanval op Europa, te beginnen in Estland.

Route

Kortom, de tijd wordt in ‘Brussel’ rijp geacht om het lidmaatschap van Oekraïne te pushen. De Commissaris belast met het dossier ‘uitbreiding’, Marta Kos, reist momenteel de EU-lidstaten af en probeert een consensus te bereiken over de te volgen route. Een volledig lidmaatschap ligt op korte termijn niet voor de hand. Eerst zal er een wapenstilstand moeten komen. De toetredingsonderhandelingen zullen vervolgens ook veel tijd nemen. De ervaring leert dat deze jaren duren.

De inzet van Kos is derhalve een andere. Niet een volledig, maar een gedeeltelijk lidmaatschap. Deelname aan de EU-vergaderingen, maar zonder stemrecht. Toegang tot EU-fondsen, maar vooralsnog geen landbouwsubsidies. Daarover kan pas een beslissing worden genomen nadat een budgetakkoord onder de huidige 27 lidstaten is bereikt over het Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2028 -2034. Het landbouwdossier is té gevoelig om dat thans al in de onderhandelingen over een gedeeltelijke toetredingsstatus van Oekraïne mee te nemen.

Niet een eigen EU-Commissaris, maar wel vrij verkeer van goederen tussen de twee kandidaat-lidstaten en de EU, aansluiting bij Europese energie- en elektriciteitsnetwerken en deelname aan transportcorridors en logistieke programma’s. Althans op een gefaseerde wijze.

Als EU-Commissaris voor Uitbreiding Marta Kos erin slaagt een dergelijk compromis te smeden, dan krijgt Oekraïne (en Moldavië) snel een associate membership, met graduele, maar versnelde integratie in de EU.

Over het einddoel vindt inmiddels weinig discussie meer plaats. Alle lidstaten willen dat Oekraïne (en Moldavië) lid worden van de Europese Unie.

Veiligheids- en defensiesamenwerking

Hoewel de EU geen militaire alliantie is zou Oekraïne volledig kunnen deelnemen aan defensieprojecten, toegang krijgen tot gezamenlijke aanbestedingen, integreren in Europese defensie-industrieën en betrokken worden bij veiligheidsbesluitvorming.

Voor de Commissie en veel lidstaten is juist dit onderdeel van het associatie-akkoord aantrekkelijk. Oekraïne en de door Oekraïne ontwikkelde nieuwe oorlogsmethoden (drones en via satelliet info mogelijk gemaakte precisiebombardementen) zouden de Europese defensie versterken.

Politiek probleem

Voor veel EU-landen is een dergelijke gang van zaken welkom, omdat Oekraïne op die manier sneller aan Europa wordt gebonden, hervormingen worden beloond en de EU niet direct alle institutionele gevolgen van een nieuw lid hoeft te dragen.

Maar Oekraïne zelf staat er sceptisch tegenover. President Volodymyr Zelensky heeft aangegeven dat een status zonder stemrecht kan voelen als een “tweederangs lidmaatschap”. Kiev benadrukt dat het einddoel volledig en gelijkwaardig EU-lidmaatschap moet blijven.

Zelensky zal echter het ‘voorportaalcompromis’ moeten accepteren. Het wordt in de wandelgangen al geduid als een Noors-Zwitsers associatiemodel plus politieke participatie: steeds meer toegang tot de interne markt, EU-programma’s en vergaderingen, terwijl volledig stemrecht en alle lidmaatschapsrechten pas komen na afronding van de toetredingsonderhandelingen.

Advies AIV

De Nederlandse regering heeft zoals gezegd al ingestemd met het openen van toetredingsonderhandelingen en is evenals de andere lidstaten overtuigd van het einddoel, een volledig lidmaatschap van Oekraïne (en Moldavië). Er is ook al advies ingewonnen hoe een uitgebreide unie vorm gegeven moet worden. Het advies is opgesteld door de AIV (Adviesraad voor Internationale Vraagstukken). Een club van linkse signatuur en op EU-gebied met een federalistische overtuiging.

Het ingewonnen AIV-advies mag dan ook niet verbazen. De EU moet om geopolitieke redenen, in het bijzonder ‘strategische autonomie’, uitbreiden. Vooral Oekraïne is met zijn militaire macht een aanwinst voor de EU. In de visie van de AIV betekent uitbreiding tevens ‘hervorming’, in casu meer meerderheidsbesluitvorming en het opgeven van nationale veto’s op buitenlands politiek gebied.

Vetorecht

Het toetredingsverdrag met Oekraïne moet volgens de AIV uiterlijk een jaar na een bestand met Rusland gereed zijn. Daarnaast adviseert de AIV om Oekraïne alvast deels bij EU-toppen te betrekken met spreekrecht, zoals eerder geopperd door Duitsland. Gefaseerde toetreding: kandidaat-lidstaten verschillen sterk. De AIV stelt voor om de westelijke Balkan via sectorale integratie sneller dichter bij de EU te brengen. Nieuwe landen krijgen lange overgangstermijnen om bijvoorbeeld risico’s voor de landbouwsubsidies en interne markt te beperken. Interne hervormingen: uitbreiding mag de Unie niet verzwakken. De EU moet hervormen op het gebied van rechtsstaatbescherming, een toekomstbestendige begroting en soepelere besluitvorming

Het valt te verwachten dat het kabinet Jetten het advies overneemt. Nederland moet volgens het kabinet weer ‘meedoen’ in de EU, zelfs koploper worden op bepaalde dossiers. Het Nederlandse veto op buitenlandpolitiek gebied gaat er als eerste aan. Nu al wil het kabinet Jetten daar afstand van doen. Ondanks een aangenomen motie in de Tweede Kamer die dat verbiedt.

Tweede Kamer

De Tweede Kamer is in meerderheid ook nog niet overtuigd van de noodzaak van een Oekraïens lidmaatschap van de EU. Eigenlijk zijn alleen D66, Volt, PRO en de ChristenUie onvoorwaardelijk vóór. De VVD, het CDA en de BBB zijn niet per se tegen een lidmaatschap, maar willen dat de gebruikelijke weg wordt gevolgd en niet een versnelde procedure en zeker niet een specifiek voor Oekraïne opgetuigd associatie-akkoord. De PVV en de SP zijn terughoudend en kritisch.

De PVV is veruit het meest kritisch. De partij is terughoudend over militaire en financiële steun aan Oekraïne en staat ook sceptisch tegenover verdere Europese integratie. Daardoor ligt steun voor Oekraïens EU-lidmaatschap niet voor de hand.

De SP is minder uitgesproken tegen Oekraïne zelf, maar is traditioneel kritisch op verdere uitbreiding van de EU zonder hervormingen van de Unie en zonder brede maatschappelijke steun.

De grootste gemene deler is dat de scheidslijn in de Nederlandse politiek niet zozeer is óf Oekraïne ooit lid mag worden, maar hoe snel dat moet gebeuren en of Oekraïne volledig aan alle toetredingseisen moet voldoen voordat Nederland instemt. Dat laatste standpunt wordt door vrijwel alle middenpartijen gedeeld.

Conclusie

Ondanks alle bezwaren en mitsen en maren van alle betrokkenen ziet het er naar uit dat Oekraïne en in het kielzog Moldavië snel een voorportaalstatus en associatie-akkoord krijgen en op niet al te lange termijn een volledig lidmaatschap. De nog geen EU-lid zijnde Balkanlanden zullen volgen en de EU zal uit 35 lidstaten bestaan. ‘Hervorming’ van de institutionele structuur is dan onvermijdelijk, de richting uit van een unie met een federaal karakter. Gedomineerd door de grote lidstaten, die een de facto vetorecht behouden. Voor Nederland is dit geen prettig vooruitzicht. Kleine(re) landen zullen weinig in de melk te brokkelen hebben.

Ik besluit echter met een voorbehoud. De verkiezingen in Frankrijk volgend jaar mei kunnen het geschetste scenario namelijk volledig veranderen. Als Jordan Bardella tot president wordt gekozen en zijn Rassemblement National-partij het voor het zeggen krijgt in het Franse parlement, zal de EU waarschijnlijk wel hervormen, maar in omgekeerde richting als de AIV, D66 en Volt voor ogen staat. De EU zal terugkeren naar een EEG 2.0, een economisch samenwerkingsverband van soevereine staten. Niks federale unie en van uitbreiding zal geen sprake zijn.