Titelfoto: president Xi Jinping van China. Bron: Newsroom European Council. Copyright EU. Citaatrecht ex art 15a Auteurswet.
De Haagse denktank HCSS van Rob de Wijk en Instituut Clingendael willen ons doen geloven dat China op weg is om de leiderschapsrol van de VS over te nemen. Voorzover dit al het geval was, heeft de coronapandemie in ieder geval een dikke streep door de Chinese rekening gezet. Het besef is doorgedrongen dat de globalisering – lees: de Chinese dominatie van de wereldwijde supply chains – te grote risico’s voor de daarvan afhankelijke landen inhoudt.
[responsivevoice_button voice=”Dutch Male” buttontext=”Beluister dit artikel”]
Deglobalisering en reshoring (het terughalen van productiecapaciteit uit China naar eigen land of regio) zijn het gevolg. En daarmee de teruggang van China’s invloed en macht op het wereldtoneel.
Genoeg is genoeg
De handelsoorlog tussen de VS en China was de eerste reactie op de groeiende rol van China in de wereldeconomie. President Trump zag deze ontwikkeling met lede ogen aan, vooral omdat China naar zijn inzicht vals speelde en met oneigenlijke middelen economische hegemonie probeerde te bereiken.
Hij besloot deze gang van zaken een halt toe te roepen en kondigde invoerbeperkingen en andere strafmaatregelen tegen China aan. Na aanvankelijk verzet telde partijleider Xi Jinping z’n knopen en sloot een akkoord met de VS, althans een eerste fase daarvan. De onderhandelingen voor een alomvattend akkoord werden voorgezet.
Eerste fase-akkoord
De timing deed de nodige wenkbrauwen fronsen. Precies op het moment dat China (eindelijk) erkende dat van een Corona-pandemie sprake was, kwam het eerste fase-akkoord met de VS tot stand. Was Xi bang dat China de schuld zou krijgen van de pandemie en de VS, maar ook de rest van de wereld, zijn land zou gaan boycotten? Met een behoorlijke Chinese scheut water in de wijn waardoor het akkoord mogelijk werd, hoopte hij waarschijnlijk een dergelijke boycot te voorkomen.
We zijn inmiddels enkele maanden verder en zien dat Xi niet in zijn opzet is geslaagd. Niet alleen Trump geeft China de schuld van de pandemie, direct of indirect door informatie te lang achter te houden, ook zijn Democratische tegenstander Joe Biden doet mee aan de blame game. Hij heeft zelfs letterlijk gezegd dat hij als president harder on China zou zijn dan Trump.
Machtsstrijd versterkt
Wat we zien is dat de Corona-pandemie de strijd om de wereldhegemonie tussen China en de VS heeft versterkt. Wellicht dat er in China gedachten waren opgekomen dat de pandemie in het eigen voordeel zou kunnen werken, omdat de VS en het Westen in het algemeen hard – harder dan China zelf – zouden worden getroffen. Ik denk dat dit een misrekening was. Ten eerste is China zelf hard getroffen door wereldwijde vraaguitval naar Chinese producten. Ten tweede viel het Chinese charme-offensief met de Nieuwe Zijderoute – Belt&Road – in duigen.
Afhankelijkheid
De Corona-crisis opende de ogen van de wereld. Niet alleen Trump wil een halt toeroepen aan de Chinese opmars; wereldwijd wordt ingezien dat er een te grote afhankelijkheid is gegroeid van de Chinese supply chains. De roep om vitale producten weer in eigen land of regionaal verband, bijvoorbeeld in de EU, te produceren wordt steeds luider. In de VS wordt hardop gesproken over bringing back our manufacturing. In diverse EU-lidstaten wordt aan strengere wetgeving gewerkt om te voorkomen dat China nog meer havens (zoals Piraeus in Griekenland) en nog meer industriële capaciteit (zoals Volvo in Zweden) opkoopt.
Huawei kan het inmiddels wel vergeten om in de VS en Europa een dominante rol te spelen bij de uitrol van de 5G-technologie. Wereldwijd is het Belt&Road initiative tot stilstand gekomen. En zelfs in Afrika, het continent dat de Chinese involvement leek te omarmen, is men teruggekomen van de liefde voor Chinese kredieten. Met als trigger de discriminatie van in China werkende Afrikanen tijdens de lockdown in dat land.
Innovatiekracht
De strijd tussen China en de VS gaat niet alleen over handel en productie. Het is tevens eens race tegen de klok wie als eerste kunstmatige intelligentie (AI) weet te beheersen, een strijd om technologische voorsprong. En die gaat de VS ook winnen. China is goed in kopiëren. Van alle Google-, Apple- en Microsoft-programma’s heeft het land eigen kopieën ontwikkeld. Met producten als Tiktok, WeChat, Youku, Weibo en Baidu.
Aan innovatieve Chinese ontwikkelingen, bijvoorbeeld op het gebied van de medische technologie, biotech, virtual reality, nanotech, nieuwe materialen, big data en AI schort het echter danig. Dat is niet zo wonderlijk: een samenleving waarin geen plaats is voor persoonlijke vrijheid kent geen creativiteit en innovatiekracht.
#China is the single greatest geopolitical threat to the U.S., and it is becoming apparent that Cold War 2.0 with China is upon us.https://t.co/3ZPNH2Tfya
— Buck Sexton (@BuckSexton) April 13, 2020
Val olieprijs
Een factor die bijgedragen heeft aan de verhevigde machtsstrijd tussen de VS en China is de val van de olieprijs. Dit heeft de VS als olieproducerend land beroofd van inkomsten en China als importland ‘beloond’ met een lagere olie-rekening. Dit heeft de Amerikaanse anti-China-gevoelens verder aangewakkerd en ervoor gezorgd dat de VS zich nog onverbiddelijker tegenover China is gaan opstellen.
Zoals elke prijs in een markteconomie komt ook die van olie tot stand door vraag en aanbod. Maar in tegenstelling tot de meeste producten is het aanbod van olie op een enkele uitzondering na, zoals de oliecrisis van 1973, vrij stabiel. De producenten hebben zich namelijk verenigd in een kartel, de OPEC. Niet alle olieproducerende landen zijn lid, maar het aandeel van de OPEC-leden is dermate groot dat deze organisatie er meestal wel in slaagt het aanbod zodanig te manipuleren dat de prijs stabiel en hoog blijft.
Zelfvoorzienend
Met de komst van de schalie-olie, die vooral in de VS wordt gewonnen, nam de macht van de OPEC echter af. Van een olie-importerend land werd de VS zelfvoorzienend en ging daarmee mede de internationale prijs voor olie bepalen. In de tussentijd was ook Rusland opgekomen als grote olieproducent en evenals de VS is ook Rusland geen OPEC-lid.
Het aanbod van olie nam door deze ontwikkelingen wereldwijd toe, terwijl de vraag achter bleef. De OPEC probeerde de regie en de prijs op niveau te houden. Dat deed zij met het bekende recept, door middel van productiebeperkingen. Deze keer werkte het beproefde recept echter niet. Rusland viel uit de boot en weigerde mee te doen met de productiebeperkingen. Het grootste OPEC-lid Saoedi-Arabië ontstak in woede en zette de oliekraan open. Rusland moest een toontje lager zingen. Een strijd om marktaandeel barstte op los.
Saoedische opzet
Boze tongen beweerden dat de Saoedi’s niet alleen Rusland wilde treffen, maar ook de VS. Dat land was weliswaar zelfvoorzienend geworden, maar beneden een olieprijs van zestig dollar per vat is de productie van schalie-olie niet rendabel. Als de wereldprijs (ruim) onder dat niveau zou worden geduwd, zouden vele producenten in de VS failliet gaan en zou de hegemonie van de OPEC onder leiding van Saoedi-Arabië zijn hersteld. De opzet van de Saoedi’s slaagde. De prijs daalde en de Amerikaanse producenten kwamen in de problemen.
Vraaguitval door Corona-crisis
Daar kwam de Corona-pandemie nog eens overheen. Wereldwijd gingen landen in lockdown. De vraag naar olie als brandstof en grondstof voor allerlei productieprocessen is bijna uitgevallen. Het dubbele effect van de door de Saoedi’s ontketende strijd om marktaandeel én de vraaguitval vanwege de Corona-crisis deed de olieprijs instorten. Het feit dat de meeste oliecontracten op termijn worden afgesloten versterkt nog eens dit effect. De kopers van termijncontracten die in de maand mei beschikbaar komen, probeerden van deze deals af te komen door massale verkoop. Daardoor overschreed het aanbod de vraag dusdanig, dat inmiddels een negatieve olieprijs resulteert.
BREAKING: US crude oil now below $0 for the first time in the history. pic.twitter.com/7y4tEppaVq
— KI Design (@KIDataApp) April 20, 2020
Machtsstrijd
Het is duidelijk dat velen in de VS de door China veroorzaakte Corona-pandemie de schuld geven van de totale ineenstorting van de olieprijs. Door Harvard-professor Graham Allison wordt voorspeld dat de machtsstrijd tussen opkomende macht China en heersende macht de VS vanwege de Corona-pandemie uit de hand zou kunnen lopen. Dat beide grootmachten in hun wederzijdse animositeit en machtsstrijd in de zogenoemde Thucydides-val zouden kunnen lopen: een verkeerde inschatting van elkaars bedoelingen.
Ik denk dat het niet zo ver zal komen. Daarvoor staan te grote belangen op het spel. Een winnaar zou er bovendien niet zijn. Beide grootmachten zouden bij een gewelddadige confrontatie verliezen. Dat we een periode van het terugdringen van de Chinese invloed in de wereld tegemoet gaan, daarvan ben ik wel overtuigd.
Kat in het nauw
Wat niet wil zeggen dat een kat in het nauw geen rare sprongen kan maken. Als de VS, de EU en Afrika China te snel en te hard laten vallen, zou de Chinese bereidheid tot compromissen op het gebied van internationale handel, patentbescherming en toegang tot de eigen markt van buitenlandse investeerders wel eens kunnen afnemen. Dit zou krachten kunnen oproepen die niet meer te beteugelen zijn. China zou in een dergelijk geval kunnen terugslaan met cyberwar, desinformatie-programma’s en wellicht zelfs met biologische oorlogvoering.
Dat moet uiteraard worden voorkomen. Mijn voorstel voor een drietrapsraket, waarbij vitale producten weer in eigen land of regio worden geproduceerd, maar de rest via internationale toevoerlijnen kan blijven komen, kan wellicht een bijdrage leveren aan het vinden van een nieuwe, meer gebalanceerde relatie met China.
Over de auteur
