Herdenken is geen selecteren

• Over
• Laatste berichten

Geke van der Sloot

Zangeres, auteur en voorzitter van de stichting Opstaan tegen Antisemitisme.

Laatste berichten van Geke van der Sloot (alles zien)

• Herdenken is geen selecteren - 30 juli 2026
• Wie controleert de controleurs van de NPO? - 20 juli 2026
• Joodse studenten en docenten ervaren angstcultuur op universiteiten - 11 juli 2026

Foto: CC0

Bij Loods 24 in Rotterdam staat vandaag de tijd stil — precies op de plek waar 84 jaar geleden de deportaties begonnen. Maar terwijl overlevenden een krans komen leggen, woedt er een politieke discussie over wie er wel en niet mag spreken. Wat zegt het over onze omgang met de geschiedenis, als zelfs een herdenking niet meer boven de actualiteit kan uitstijgen?

Vandaag staat Rotterdam stil bij Loods 24. De plek aan de Stieltjesstraat waar 84 jaar geleden de deportaties begonnen van Joodse Rotterdammers en Joden van de Zuid-Hollandse eilanden. Duizenden mannen, vrouwen en kinderen werden hier samengebracht en weggevoerd naar Westerbork, met als eindstation Auschwitz en Sobibor. Voor de meesten betekende dat een enkele reis. Bij de ‘Muur’ en het Joods Kindermonument, met de namen van 686 vermoorde kinderen, staat de tijd stil. Loods 24 is geen willekeurige plek en geen decor voor politieke strijd, maar een plaats die confronteert met uitsluiting en de fatale gevolgen van wegkijken.

Herdenken zonder bijbedoelingen

Wie deze geschiedenis waardig wil herdenken, doet dat zonder bijbedoelingen. Herdenken is geen ritueel zonder betekenis en geen podium voor actuele politieke afrekeningen. Dat burgemeester Carola Schouten en de Israëlische ambassadeur vandaag beiden spreken, onderstreept dat uitgangspunt. Tegelijk laat de politieke druk om de ambassadeur te weren zien hoe snel die grens onder druk kan komen te staan. Een herdenking van de Shoah hoort niet afhankelijk te zijn van hedendaagse politieke standpunten. Het monument zelf vraagt om terughoudendheid en respect.

Wanneer een overlevende twijfelt

De impact van die maatschappelijke druk is niet abstract; ze raakt mensen direct. Neem de 84-jarige Deborah Maarsen-Laufer, die als peuter werd gedeporteerd naar concentratiekamp Ravensbrück. Zij gaat vandaag een krans leggen, maar twijfelde eerder deze week door alle commotie of ze nog wel wilde komen. “Het is een schande, het is pure Jodenhaat,” zegt ze. Dat een overlevende zich door actuele protesten bezwaard voelt bij haar eigen herdenking, is een wrange werkelijkheid die tot nadenken stemt.

Wat zich rond deze herdenking aftekent, is een poging om te bepalen wie er moreel welkom is bij een herinnering die juist boven de actualiteit hoort te staan. Wie een Holocaustherdenking afhankelijk maakt van de politieke opvattingen van het moment, maakt van herdenken een instrument. En zodra herdenken een instrument wordt, verliest het zijn betekenis. Het verleden is dan geen kompas meer, maar een middel.

Kritiek versus uitsluiting

Dat betekent niet dat kritiek op het beleid van de staat Israël buiten de orde is. In een open samenleving hoort die ruimte er te zijn. Maar er bestaat een fundamenteel verschil tussen politieke kritiek en het uitsluiten van Joodse vertegenwoordigers bij een Holocaustherdenking. Wie die stap zet, verlaat het terrein van het debat en betreedt dat van morele selectie.

Dit past in een bredere ontwikkeling waarin historische herinneringsplaatsen worden ingezet als arena voor hedendaagse conflicten. Waar herdenken ooit stond voor collectieve reflectie, wordt het steeds vaker gebruikt om te positioneren en uit te sluiten. Wie bepaalt wie er mag herdenken, bepaalt impliciet ook wie er behoort tot de morele gemeenschap. En juist dat mechanisme — het afbakenen van wie erbij hoort — vormt de kern van de geschiedenis die hier wordt herdacht.

Bestuurlijke standvastigheid

Onder het mom van morele zuiverheid ontstaan zo nieuwe vormen van uitsluiting. Wie oproept tot boycot en isolatie van de Joodse staat, en tegelijkertijd aanspraak maakt op moreel gezag bij een Holocaustmonument, begeeft zich in een spanningsveld dat niet kan worden genegeerd. Het wordt nog problematischer wanneer vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap in het publieke debat worden benaderd als moreel verdachte partijen in het heden. Dan dreigt een omkering die historisch onzuiver is en maatschappelijk ontwrichtend kan werken.

Dat burgemeester Schouten in deze context vasthoudt aan een inclusieve herdenking, laat zien hoe belangrijk bestuurlijke standvastigheid is. Herdenkingen vragen om regie, juist omdat ze boven de waan van de dag moeten staan. Wanneer overheden zouden buigen voor de luidste stemmen, ontstaat een precedent dat verder reikt dan deze ene dag. Dan wordt het signaal afgegeven dat wie voldoende druk uitoefent, kan bepalen wie er wel en niet mag rouwen.

De echte grens

De gevolgen daarvan zijn reëel. Als we accepteren dat nakomelingen van Holocaustslachtoffers en hun vertegenwoordigers worden weggezet als de daders van nu, verschuift de grens van wat aanvaardbaar is. Dan kunnen oude patronen van uitsluiting in nieuwe vormen terugkeren. Het verdraaien van geschiedenis om een hedendaagse gemeenschap te raken, is een kenmerk van modern antisemitisme — met directe impact op het veiligheidsgevoel van Joodse Nederlanders.

Juist daarom vraagt Loods 24 om principiële helderheid. Herdenken betekent erkennen wat er gebeurt wanneer uitsluiting wordt genormaliseerd — en die les consequent toepassen, ook wanneer dat schuurt.

De echte grens bij Loods 24 ligt niet bij wie er spreekt aan de Stieltjesstraat. Die ligt bij de vraag of we toestaan dat een Holocaustherdenking wordt gebruikt om anderen uit te sluiten. Wie een Holocaustmonument inzet als instrument in een actueel politiek gevecht, herdenkt geen slachtoffers. Die gebruikt hen. En wie dat accepteert, verliest niet alleen historisch besef, maar ook het morele kompas dat zulke plekken juist moeten beschermen.