Psychisch geweld in relaties stopt niet bij de scheiding
Kinderen worden het nieuwe strijdtoneel
Beeld: Gemini (AI)
Dwingende controle en psychisch geweld in relaties stoppen niet bij een scheiding. Het patroon verandert van vorm — de kinderen worden het nieuwe strijdtoneel. Een appje over vergeten schoenen, een diagnose uit de lucht gegrepen, een vader die nooit goed genoeg reageert. De hulpverlening gelooft de luidste stem. Mannen en vrouwen zijn vrijwel even vaak slachtoffer, maar het beleid is op één scenario gebouwd. Het kabinet komt nu met een wetsvoorstel, maar de vraag is of de uitvoering verder kijkt dan de framing.
Dit stuk gaat over dwingende controle, een patroon dat zich afspeelt in relaties en dat tijdens en na een scheiding vaak een nieuwe vorm aanneemt. De kinderen, de rechtbank en de hulpverlening worden dan instrumenten waarmee het patroon voortgezet wordt. Kinderen zijn daar structureel de dupe van.
Elk jaar worden in Nederland honderdduizenden mensen slachtoffer van geweld achter de voordeur. Huiselijk geweld, psychische mishandeling, dwingende controle. Het blijft vaak onzichtbaar voor de buitenwereld en ook voor de hulpverlening die het zou moeten zien. Dat zegt niet alles over de werkelijkheid. Wel alles over de overtuigingen.
Huiselijk geweld
Dwingende controle is geen ruzie. Het is een patroon. Systematische macht, controle, isolatie, manipulatie en soms ook fysiek geweld. Niet altijd blauwe plekken, vaak onzichtbare incidenten. Wel een stelselmatig proces waarbij iemands gevoel van veiligheid, identiteit en autonomie langzaam wordt afgebroken. Het sluipt een relatie in en blijft grotendeels onzichtbaar voor de buitenwereld. Het wordt gepleegd door mannen. En door vrouwen.
Dat laatste is weinig bekend. Terwijl de cijfers het al jaren zeggen: uit de CBS Prevalentiemonitor Huiselijk Geweld 2024 blijkt dat mannen en vrouwen nagenoeg even vaak slachtoffer zijn van huiselijk geweld. Dit is uitgezonderd seksueel grensoverschrijdend gedrag, daar liggen de cijfers anders. Maar het beleid, de opvang, de rechtszaal en de hulpverlening zijn voornamelijk ingericht in één richting. Vrouw is slachtoffer, man is dader. Wie niet in dat plaatje past, wordt niet snel geloofd. Man noch vrouw.
En de kinderen lijden eronder.
Hij kon niet winnen
Mannelijke slachtoffers van huiselijk geweld en dwingende controle krijgen nog altijd minder erkenning en minder opvangmogelijkheden dan vrouwen, terwijl het probleem net zo reëel is.
Een vader die jarenlang leefde met een vrouw die dwingende controle over hem uitoefende, besloot op een dag toch de relatie te verbreken. Ondanks angst voor zijn partner. Hij was gebleven zolang hij kon voor zijn kind.
Een vader die Pointer sprak vertelde hoe hij leerde omgaan met de situatie. Het hield niet op toen ze uit elkaar waren. Eerst werd hij vaak boos, begrijpelijk, want de relatie met zijn kind stond op het spel. Maar op het moment dat je als ouder boos wordt tegen hulpverleners, schieten ze direct in een kramp. Ook als het wanhoop is over onrecht, wordt die ouder direct weggezet als agressief en niet meewerkend.
Vader leerde zich snel in te houden. Geen stemverheffing, geen emoties meer. Rustig blijven. Vervolgens zei de hulpverlening: u bent wel koud en zakelijk. Wij snappen uw vrouw wel. Het beeld was bevestigd, de vrouw werd geloofd.
Hij kon niet winnen. Hij kon het niet goed doen. Hij kon hoog en laag springen maar de uitkomst stond al vast.
Dit overkomt vrouwen ook. De vrouw die slachtoffer is en niet gezien wordt. De vrouw die te emotioneel is of juist te beheerst. Die past ook niet in het plaatje. Ondertussen zien zij hun kinderen niet meer. En hun kinderen hen niet meer.
"Over het graf heen regeren"
De dwingende ouder stopt niet als de relatie voorbij is. De vorm verandert. De kinderen worden het nieuwe strijdtoneel. De controle gaat door, via de rechtbank, via de hulpverlening, via elk appje over de verkeerde schoenen of de vergeten drinkbeker, via de school.
Dat heet over het graf heen regeren. En uit dertig jaar praktijk zie ik dat mensen die dwingende controle uitoefenen zelden stoppen na een scheiding. De hefboom verschuift maar het patroon niet.
Het begint bij kleine dingen. De verkeerde schoenen. Een vergeten drinkbeker. Een appje dat niet snel genoeg wordt beantwoord. Vijf minuten te laat ophalen. Voor een buitenstaander zijn het futiliteiten. Maar voor de dwingende ouder zijn het instrumenten. De andere ouder voortdurend op scherp zetten, in de verdediging duwen, klein houden. Als de andere ouder niet direct reageert, is er een werelddrama. Bewijs van onverantwoordelijkheid. Bewijs van ongeschiktheid als ouder.
Agressie
En dan komen vaak de zwaardere beschuldigingen. Agressie. Onveiligheid. Een diagnose, autisme, ADHD, borderline, opgeplakt door de dwingende ouder zonder enige onderbouwing. Als wapen. Als diskwalificatie.
Wij begeleidde ooit een moeder die haar ex voortdurend beschuldigde van autisme. Zij was verbaal zeer begaafd, een dun laagje charme. Ze bleef het brengen als vastgesteld feit. Tot wij het gingen checken. Vader gaf toestemming voor navraag bij de huisarts. Er was niets. Geen diagnose, geen behandeling, geen therapie, geen enkel dossier. Niets. Dat vond moeder absoluut niet leuk. Vanaf dat moment wilde zij niets meer met ons te maken hebben.
Maar ook als er wel een diagnose was geweest, wat dan? Autisme maakt iemand niet tot slechte ouder. ADHD ook niet. Een diagnose is geen diskwalificatie.
Hoe verweer je je?
Want hoe moet je je verweren tegen beschuldigingen die nergens op slaan? Hoe bewijs je dat je iets niet hebt gedaan? Hoe laat je zien dat je geen gevaar bent? Wat moet je nog zeggen als je niet wordt geloofd?
Je kunt het niet. Een beschuldiging is makkelijk te doen. Een verweer is bijna onmogelijk. De dwingende ouder heeft het verhaal al honderd keer verteld. Die weet precies welke woorden werken. Die klinkt coherent, bezorgd, redelijk.
De andere ouder is uitgeput. Verward. Gespannen. Weet niet meer wat waar is. Reageert te emotioneel of juist te vlak. En bevestigt daarmee het beeld dat de dwingende ouder heeft gecreëerd.
En de hulpverlening werkt mee. Niet uit kwade wil. Maar omdat ze horen wat de luidste stem zegt. Dat heet secundaire victimisatie, de professional die zonder het te weten onderdeel wordt van het patroon van onderdrukking.
Niet omdat de kennis niet bestaat. Augeo Foundation alleen al bereikt jaarlijks meer dan 100.000 professionals met trainingen over kindermishandeling en huiselijk geweld. Maar tussen een cursus volgen en een patroon herkennen in een spreekkamer vol emoties, zit een wereld van verschil.
De keten die vastloopt
En wat is het antwoord van de keten? Er is binnen de Jeugdwet het vrijwillig en het gedwongen kader. Gedwongen kader kan alleen na tussenkomst van de Raad voor de Kinderbescherming en de rechter. De keten schuift ingewikkelde gevallen door. Tot er een ondertoezichtstelling is. Dan heeft de Raad vijf dagen om een jeugdbeschermer toe te wijzen en zes weken om tot een plan te komen waar beide ouders het mee eens zijn.
U ziet hier het probleem. De tijd is veel te kort. Daarmee worden kinderen en de andere ouder weer in het nauw gedreven.
Er zijn instrumenten die kunnen helpen. De MASIC bijvoorbeeld, ontwikkeld om patronen van dwingende controle zichtbaar te maken. Maar die kost veel tijd. Dus er wordt doorverwezen, geregistreerd, overgedragen. En het patroon gaat door.
Wat dan wel?
De oplossing zit niet in meer instrumenten. Die zijn tijdsintensief en ingewikkeld. Tijd die kinderen niet hebben. Tijd waarin ze meer schade oplopen.
Begin bij de consulent. Die heeft het eerste gesprek. Die vormt het eerste oordeel. Train consulenten om te vragen naar de details — hoeveel berichten krijgt u per dag? Waarover? Hoe laat? Wat gebeurt er als u niet direct reageert?
Verstevig het vrijwillige kader. Vroeg signaleren, vroeg handelen, dicht bij het gezin, dat beschermt kinderen beter dan een ondertoezichtstelling die vaak te laat komt.
Verifieer waar mogelijk uitspraken van ouders. Leg alles vast. Dit legt het patroon eerder bloot.
Stop met doorverwijzen naar therapie als standaardantwoord. Dwingende controle is geen stoornis. Het is geen trauma dat behandeld moet worden. Het is een patroon van macht dat werkt zolang het ongestraft blijft.
Wetsvoorstel
En wettelijke borging: dwingende controle moet consequenties hebben. Op 29 juni 2026 bracht het kabinet een wetsvoorstel in consultatie dat dwingende controle en psychische mishandeling expliciet strafbaar stelt. Een stap vooruit. Maar de framing in de communicatie is veelzeggend: het wetsvoorstel wordt gepresenteerd als maatregel tegen geweld tegen vrouwen en femicide. De wet zelf is genderneutraal geformuleerd, maar hoe politie, justitie en hulpverlening het gaan toepassen, wordt mede bepaald door die framing. En die framing kennen we inmiddels.
Nederland was overigens niet het enige land dat achterliep. Frankrijk ging voorop in 2010, gevolgd door Engeland in 2015, Australië en Nieuw-Zeeland in 2018, en Wales, Schotland, Ierland en de Verenigde Staten in 2019. Nederland volgt nu, vijftien jaar later.
Zoek zelf maar eens op "slachtoffer dwingende controle". En kijk wat u vindt. Dat is ook een antwoord.
OpinieZ bestaat dankzij u Geen betaalmuur, geen subsidie — OpinieZ is gratis omdat lezers zoals u ons steunen. Iedere bijdrage helpt ons onafhankelijk te blijven. |
|