De politieke dimensie van “Il Gattopardo”

• Over
• Laatste berichten

Freek van Beetz

Freek van Beetz, planoloog, politicoloog, schrijver. Voormalig adviseur minister-president Ned.Antillen. Auteur van Vergeefse Moeite (2023), Uitzicht op Zee (2015), Het laatste Kabinet (2010) en Het einde van de Antillen (2013).

Laatste berichten van Freek van Beetz (alles zien)

• Dit land is stuk - 18 september 2026
• Bestuurlijk onvermogen in ons land is eindeloos - 10 april 2026
• Waarom ik na zestig (!) jaar mijn NRC-abonnement heb opgezegd - 4 september 2025

Ik wilde er al langer heen, naar Sicilië, gewoon, om eens rond te kijken op dat intrigerende eiland met die veelbewogen geschiedenis, en vanwege een bijzonder boek. Nee, niet “The Godfather’, al zal ik zeker het stadje Corleone aandoen op mijn tochten over het eiland, maar door een onweerstaanbare roman: De Tijgerkat (Il Gattopardo).

Sicilië
Ik las het boek pas enkele jaren geleden voor het eerst en werd er door overrompeld. Meegesleept en ondergedompeld in een oude wereld die bezig is te vergaan: het vermolmde feodale Sicilië van omstreeks 1860, ten tijde van de strijd voor de Italiaanse eenwording. Die neergang wordt door de ogen van de aristocraat Don Fabrizio Corbèra, de prins van Salina, scherp, maar met mededogen, met milde ironie en sarcasme beschreven in een taal die het leven en de sensualiteit van het eiland tastbaar maakt.

De schrijver, Guiseppe Tomasi di Lampedusa (jawel, het nu zo bekende vluchtelingeneiland behoorde eens deze adelijke familie toe), die de verschijning en het wereldsucces van zijn boek in 1957 niet heeft mogen beleven, werd in 1896 geboren als zoon van de hertog van Palma en kleinzoon van de prins van Lampedusa. Hij was de laatste telg uit deze oude Siciliaanse aristocratische familie.

“Alles moet veranderen opdat alles hetzelfde blijft.”

Deze uitspraak van één van de hoofdpersonen van de roman, Tancredi – als deze aan de verbijsterde Don Fabricio, zijn pleegvader, uitlegt waarvoor hij voor de revolutie van Garibaldi kiest – is één van de thema’s van deze roman.

Maar verandert er werkelijk iets en leiden veranderingen wel tot het gewenste resultaat?

Feodaliteit
De politieke dimensie van deze meeslepende roman wordt in mijn ogen nogal eens verhuld door die vele andere motieven die in dit veelkleurige tapijt zo meesterlijk zijn geweven: de onomkeerbare ondergang van de oude adel en de feodaliteit. Maar wordt die echt verdrongen, of dient zich er een nieuwe heersende klasse aan? 

“De Tijgerkat” is een roman, geen politiek pamflet. Don Fabricio, prins van Salina, twijfelt uiteindelijk zelf aan de zin van verandering. Als, kort na het success van de Italiaanse revolutie, hij het eervolle verzoek krijgt om toe te treden tot de nieuw te vormen Italiaanse Senaat in Rome, legt hij omstandig uit dat hij daar geen enkele aandrang toe heeft: Sicilië en de Sicilianen met hun lange geschiedenis behoeven geen verandering, alles is in hun ogen immers al volmaakt. De boodschapper, een vertegenwoordiger van de liberalen uit het Noordelijke Piemonte, doet een laatste, vertwijfelde poging de Prins op andere gedachten te brengen: “Deze toestand zal niet zo blijven. Ons nieuwe, soepele, moderne bestuur zal alles veranderen.”

Don Fabricio: ”Dit alles zou niet zo mogen blijven, maar het blijft zo, altijd: wat de mens ‘altijd’ noemt, welteverstaan, een eeuw, twee eeuwen… Daarna zal het anders zijn, maar erger. Wij waren de tijgerkatten, de leeuwen. Zij die onze plaats gaan innemen zullen de jakhalzen zijn, de hyena’s. En wij allemaal, tijgerkatten, jakhalzen en schapen, zullen onszelf blijven zien als het zout der aarde.”

Verandering
De wens tot verandering is één van de meest wervende politieke ambities: de belofte dat na verandering zich een nieuwe wereld zonder problemen zal aandienen, ligt elke politicus in de mond bestorven: vernieuwing, change, cambio, enz. Maar leiden al die veranderingen tot de gewenste resultaten? Gedragen de nieuwe elites zich niet als de oude? We zien het om ons heen. De teleurstelling over niet ingeloste beloftes van verandering verklaart veel van het politieke ongenoegen.

Ook in de politiek is soms het betere de vijand van het goede.