Hoe een Utrechtse islamoloog Hamas tracht schoon te poetsen

• Over
• Laatste berichten

Harrie Verbon

emeritus hoogleraar Openbare Financiën, Tilburg Universiteit.

Laatste berichten van Harrie Verbon (alles zien)

• Hoe een Utrechtse islamoloog Hamas tracht schoon te poetsen - 22 oktober 2026
• Volkskrant herschrijft geschiedenis Israël en Midden-Oosten - 16 september 2026
• Hoe de VVD de spreidingswet zelf in stand houdt - 1 september 2026

Foto: Oleg Yunakov. CC BY-SA 4.0.

We schijnen ons te hebben vergist in de ware aard van Hamas. In tegenstelling tot wat velen denken, zou het vooral een flexibele, pragmatische organisatie zijn die wapenstilstanden respecteert en uiteindelijk vrede wil. Dat is de strekking van een recent wetenschappelijk paper van de Utrechtse islamoloog Joas Wagemakers. Wie zijn betoog naast de gedocumenteerde feiten legt, ziet wat er ontbreekt en wat niet klopt.

Joas Wagemakers is universitair hoofddocent aan de Universiteit Utrecht, met als vakgebied islamitische en Arabische studies. Als academicus heeft hij diverse wetenschappelijke publicaties² op zijn naam staan. Eén daarvan, een paper in Third World Quarterly¹ (online gepubliceerd op 26 augustus 2026), gaat over Hamas. Dat paper gaan we hieronder bekijken. Ik kwam zijn naam voor het eerst tegen toen ik op 10 oktober jl. naar het programma Dr. Kelder & Co⁵ luisterde. Op die uitzending kom ik aan het eind van dit stuk terug.

Het is altijd goed het conflict tussen Israël en de Palestijnen vanuit een academisch oogpunt te bezien. Dat belooft immers waarheidsvinding en het objectief verklaren van gedrag van de betrokken partijen. Tegenwoordig lijkt in de populaire media (kranten, radio, televisie, sociale media) het antwoord op de vraag of Israël schurk is of slachtoffer vooral af te hangen van de politieke voorkeur van het desbetreffende medium. Is die links, dan is Israël schurk; is die rechts – en niet antisemitisch – dan is Israël slachtoffer.

Een pragmatisch Hamas?

Wagemakers is academicus, dus zijn werk belooft de afstandelijke objectivering van de wetenschap op te leveren. Blijkt dat uit het eerder genoemde paper in Third World Quarterly¹? Dat paper wil laten zien dat Hamas een flexibele en pragmatische organisatie is. Enigszins verrassend zou die flexibiliteit blijken uit de genocidale aanval van 7 oktober 2023 door Hamas. De moord op 1200 Israëlische burgers leidde tot een grootscheepse actie van het Israëlische leger om Hamas voor eens en voor al in Gaza uit te schakelen. De destructie en de dood van Gazaanse burgers die dat met zich bracht leidde er volgens Wagemakers toe dat Hamas zijn voorwaarden voor een wapenstilstand matigde.

Dat pragmatische volgt dan uit het feit dat Hamas het ideologische ideaal van de volledige ‘bevrijding’ (let op: deze aanhalingstekens zijn van Wagemakers, alle volgende niet) van Palestina heeft opgegeven. In plaats daarvan streeft de organisatie naar een onafhankelijke staat op de Westoever en de Gazastrook met Oost-Jeruzalem als hoofdstad. Dat laatste doel is gezien de grote militaire macht van Israël realistischer dan het ideaal van een Palestina ‘from the river to the sea’.

Sadistische wreedheden van Hamas door reguliere media weggepoetst

Realisme

Het realisme van Hamas blijkt volgens Wagemakers uit de wapenstilstanden die Hamas in de loop der tijd heeft voorgesteld. Die bestanden bevatten dan wel niet expliciet, maar toch minstens impliciet een erkenning van Israël.

De suggestie van de auteur is dat ingegane wapenstilstanden vooral door Israël werden verbroken. Zo was er op 29 juni 2003 een wapenstilstand ingegaan. Nog geen twee maanden later blies een zelfmoordterrorist uit de gelederen van Hamas zichzelf op in Jeruzalem. Deze aanslag kostte 23 mensen het leven. In reactie daarop vermoordde Israël een topleider van Hamas⁶. Volgens Wagemakers betekende dit een eenzijdige verbreking van het bestand door Israël, omdat de zelfmoordterrorist los van de leiders van Hamas had gehandeld. Dat suggereert dat Hamas niet verantwoordelijk was voor de aanslag. De VN meldde³ echter dat Hamas zich verantwoordelijk voor de aanslag had verklaard.

Bestanden en raketten

Belangrijk voor het begrip van de democratische intenties van Hamas zijn de gebeurtenissen na de parlementaire verkiezingen van 2006. Dit was een jaar nadat Israël zich eenzijdig uit Gaza had teruggetrokken. Hamas had die terugtrekking als een overwinning⁷ door zijn gewapende verzet tegen Israël gevierd. Hamas won vervolgens de verkiezingen voor het parlement en greep – via een korte burgeroorlog met de Palestijnse Autoriteit (PA) – de volledige macht in Gaza. Het Westen had de eerdere coalitieregering van Hamas met de PA al geboycot⁸, omdat het Hamas als een terroristische organisatie beschouwde.

Na de machtsovername door Hamas sloot Israël Gaza grotendeels af van de buitenwereld. Wagemakers suggereert in zijn paper dat Hamas alleen daardoor raketten richting Israël begon af te vuren. Het is echter goed gedocumenteerd⁹ dat Hamas al sinds 2001 raketten op Israëlische burgers afvuurde. De rakettenregen leidde tot represailles van Israël op Gaza in 2008. Vervolgens ging op 19 juni 2008 een wapenstilstand in.

Dat bestand werd, aldus Wagemakers, meerdere malen door beide zijden overtreden. Ook dit is niet erg waarheidsgetrouw. Volgens het Modern War Institute¹⁰ gebruikte Hamas de wapenstilstand van 2008 om zijn posities te consolideren en zijn militaire aanwezigheid te versterken. Bovendien vuurde Hamas 46 raketten en mortiergranaten op Israël af en probeerde het tientallen malen Israël te infiltreren. Op 4 november 2008 voerde het Israëlische leger een inval vlak over de grens in Gaza uit om een tunnel te vernietigen die daar werd gegraven. Als reactie daarop lanceerde Hamas 190 raketten en 138 mortiergranaten tussen 4 november en 16 december 2008. Bovendien kondigde Hamas eenzijdig aan dat zij de wapenstilstand niet wilden verlengen¹¹.

Wat wil Wagemakers aantonen?

Desondanks laat Wagemakers zien dat de topleiders van Hamas in navolging van de islamitische traditie wapenstilstanden wilden respecteren. Hamas zou daarnaast bereid zijn een permanente vrede aan te bieden in ruil voor een volledige terugtrekking van Israël uit de bezette gebieden en Oost-Jeruzalem.

De auteur beëindigt zijn paper met een bespreking van verschillende soorten wapenstilstanden waarmee Hamas akkoord ging of zelf voorstelde. Zo konden er tactische redenen zijn om ‘alleen maar’ een eind aan Israëlische vijandigheden en de vrijlating van Palestijnse gevangenen te eisen. Hierbij had Hamas oog voor de militaire situatie waarin de organisatie was beland. Di was het geval bij de nasleep van de terreuraanval van 7 oktober 2023. Toen eiste Hamas namelijk niet langer een einde aan de afsluiting van Gaza.

Wat heeft Wagemakers nu willen aantonen? Op de eerste plaats dat Hamas verdragen heeft willen sluiten met Israël. Dat wisten we natuurlijk al, maar het was ons ook duidelijk dat Hamas die bestanden soms gebruikte om zijn militaire macht weer op orde te krijgen (zie het eerder geciteerde Modern War Institute¹⁰). Dat laatste noemt Wagemakers echter niet of nauwelijks.

Op de tweede plaats meent de auteur een aanwijzing gevonden te hebben voor het effect van onderdrukking – in dit geval door Israël – op de ideologische houding van een islamitische organisatie. Het blijkt in het geval van Hamas op de korte termijn te leiden tot matiging van de gevraagde tegenprestaties bij een bestand. Op de lange termijn bleef het doel van Hamas echter ongewijzigd. Dus, zoals de auteur opmerkt, als Israël de Palestijnen blijft onderdrukken, zal het daar op de korte termijn baat bij hebben. Voor de langere termijn zal het Israël echter niets opleveren, omdat het langetermijndoel van Hamas onveranderd blijft.

Een heilige oorlog

Wat hier opvalt, is dat Wagemakers het geweld van Hamas alleen als een reactie op Israëlisch geweld opvat. Het is echter vanaf de publicatie van het Hamas-handvest⁴ in 1988 duidelijk dat Hamas de verovering van Palestina op Israël als een heilige oorlog ziet. Daar hoefde geen enkel militair geweld aan vooraf te gaan. Gegeven deze historie lijkt het wereldvreemd om te beweren – zoals Wagemakers doet – dat het gebruik van geweld door Hamas niet gebaseerd is op ideologische onwrikbaarheid.

Wagemakers gaat ervan uit dat Hamas eigenlijk niets anders kan dan geweld gebruiken tegen Israël. Hij legt dus de schuld van de geweldspiraal geheel bij Israël. Deze opvatting is momenteel in grote delen van de wereld populair. Voor een academicus heeft hij daarmee een niet erg neutrale houding aangenomen.

Aan tafel bij Kelder

Deze houding blijkt ook uit het gesprek met presentator Jort Kelder. In de video⁵zegt Wagemakers na 6 minuten en 27 seconden dat Hamas de verkiezingen niet al te groot wil winnen. Hamas wil namelijk graag in een coalitie regeren. Volgens Hamas zelf zal er een boycot volgen als zij de meerderheid krijgen. Dat is een raadselachtige opmerking gezien de gebeurtenissen van 2007, toen Hamas op gewelddadige wijze coalitiepartner PA uit Gaza verdreef, zoals Wagemakers zelf beschrijft in zijn paper.

Hamas wil volgens Wagemakers vrede, maar die gaat pas in als de voorwaarden van Hamas vervuld zijn. Dan pas wil Hamas ontwapenen. Dit zou dan kunnen verklaren waarom Hamas de zogeheten Oslo-akkoorden nooit heeft geaccepteerd. Sterker nog, door terroristische aanvallen op Israëlische doelen ondermijnde¹² Hamas zowel de poging tot een permanente vredesregeling als de reputatie van de PA. Kun je nog in de vredesbereidheid van Hamas geloven als de top van Hamas in de legitimiteit van het gebruik van geweld blijft geloven (zie de video na 12 minuten)⁵? Dachten die leiders nu echt dat na de moord op 1200 Israëlische burgers op 7 oktober 2023 Israël bereid zou zijn om een ‘vredesdialoog’ met Hamas aan te gaan?

Tegen het eind van het gesprek met Kelder merkt Wagemakers op dat Hamas geen extreem orthodoxe organisatie is zoals de Taliban. Hamas is volgens hem democratisch, maar wel een sociaal-conservatieve organisatie. Daarom zijn er beperkende regels⁵voor met name vrouwen. Wat moeten we dan met de standrechtelijke executies van ‘verraders’ die Hamas soms uitvoert, vraagt Kelder. Wagemakers merkt daarover op dat die executies door veel Palestijnen gesteund worden.

Dat is dus kennelijk het idee dat Hamas van democratie heeft, namelijk een systeem waarbij de meerderheid de minderheid mag vermoorden.

Meer van deze auteur

Volkskrant herschrijft geschiedenis Israël en Midden-Oosten

Wie er aan twijfelt dat Israël genocide pleegt, mag niet meepraten

Hoe De Volkskrant Israël weer eens wegzet als genocidepleger