De erosie van de Holocaust-herdenkingen
Steeds meer verstoringen en verschuiving naar anti-discriminatie
Herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog gaan steeds minder over de Holocaust en steeds meer over wie en wat herdacht mag worden en welke sprekers worden uitgenodigd. Politieke verwikkelingen en maatschappelijke druk leiden tot onsmakelijk misbruik van de Holocaust en verstoring van herdenkingen door activisten. Nu eensgezindheid en veiligheid niet meer vanzelfsprekend zijn wordt het tijd dat Joodse gemeenschappen het herdenken zelf ter hand gaan nemen.
Begin februari schreef ik over de strijd om het slachtofferschap die is ontstaan rondom deze plechtigheden. Vorige week laaide die opnieuw op rond de herdenking van de Februaristaking. Niet de staking zelf stond centraal, maar de vraag wie er mocht spreken en namens wie.
De vraag wie herdacht mag worden bij herdenkingen over de Tweede Wereldoorlog wordt sinds 7 oktober 2023 telkens actueler gemaakt en lijkt steeds meer afhankelijk te zijn geworden van politieke verwikkelingen en maatschappelijke druk.
De herdenkingen worden nu verbonden aan hedendaagse maatschappelijke kwesties. Wat ik zorgelijk vind is dat steeds minder mensen weten wat de Holocaust inhield. Dit verdwijnt uit ons publieke bewustzijn. Het doet me denken aan erosie. Dat is een langzaam afslijten van steen, bodem, land. Op oude Joodse begraafplaatsen zie je hoe namen en tekens op grafstenen na verloop van tijd onleesbaar worden door wind, regen en tijd.
Verschuiving
Zo voltrekt zich nu ook een verschuiving in de betekenis van herdenken van de Tweede Wereldoorlog. De Holocaust wordt hierin steeds vaker geplaatst onder de algemene noemer van ‘racisme’ en gaat hiermee op in een grote algemene deler van discriminatie en onrecht.
De Holocaust voltrok zich tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar was bepaald geen willekeurige oorlogsmisdaad. Hij onderscheidt zich heel specifiek van andere oorlogen in doel en opzet omdat het hier ging om de systematische, industriële en op uitroeiing gerichte vernietiging van het Joodse volk overal ter wereld. Dit werd tot in de puntjes voorbereid en uitgevoerd door de nazi’s via een minutieus systeem van registratie, onteigening, deportatie en industriële moord. Aan die vernietiging werkten velen mee, niet alleen in Duitsland, maar ook in bezette landen. In Nederland functioneerde een zeer goed administratief apparaat dat Joden registreerde, isoleerde en uiteindelijk deporteerde. Het was een grootscheeps opgezet systeem waarin de Nederlandse bureaucratie excelleerde.
De keuze van sprekers weerspiegelt ook de verschuiving die bij de herdenkingen plaatsvindt. Geregeld worden hiervoor nu mensen uitgenodigd die zich beroepshalve bezighouden met racisme en inclusie- en diversiteitsbeleid. Dit betekent dat de specifieke geschiedenis van de Jodenvervolging en de Endlösung steeds minder vanzelfsprekend centraal staat.
Bevolkingssamenstelling
Ik wil deze verwatering van de herdenkingen echter niet meteen helemaal neersabelen. Ik vermoed dat veel mensen hierbij vanuit oprechte intenties handelen. Omdat de oorlog meer dan tachtig jaar achter ons ligt zoeken ze naar manieren om herdenken relevant te houden. ‘Nooit meer’ wordt dan vertaald naar hedendaagse waakzaamheid tegen onrecht en discriminatie. Ook denk ik dat de veralgemenisering van de herdenkingen in een pluriforme samenleving deels onvermijdelijk is. Er zijn immers nog maar weinig overlevenden in leven om te vertellen en getuigen over hun ervaringen.
Maar belangrijker nog is dat de samenstelling van onze bevolking na de Tweede Wereldoorlog zo sterk veranderd is dat velen geen enkele context meer hebben bij de Tweede Wereldoorlog. Voor veel mensen met een migratieachtergrond, met name vanuit Islamitische landen, behoren de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust niet tot hun familiegeschiedenis.
Dat betekent overigens niet dat Jodenvervolging uitsluitend een Europees fenomeen was. Ook in verschillende Arabische landen werden tot in de twintigste eeuw Joodse gemeenschappen vervolgd, onteigend en uiteindelijk verdreven.
Misbruik van moreel ijkpunt
Feit is dat mensen met een migratieachtergrond vaak niet eens weten dat de Tweede Wereldoorlog in ons land plaatsvond en wat de Holocaust voor ons heeft betekend. Dat zij hierover op school en opleiding niet fatsoenlijk worden onderwezen, omdat leerkrachten en docenten dit vaak niet meer aandurven, is een grote omissie waar ik eerder over schreef.
Sinds 7 oktober 2023 is de betekenis van de Holocaust in Nederland bovendien sterker inzet van debat geworden. Hierbij wordt niets geschuwd.
Wat ooit gold als moreel ijkpunt, iets ergers bestond eigenlijk niet, wordt steeds vaker op een onsmakelijke manier misbruikt in actuele politieke discussies. De abjecte vergelijking tussen de Holocaust en het optreden van het Israëlische leger in Gaza duikt bijvoorbeeld met regelmaat op. In die vergelijking verschuift de positie van Joden van een volk dat eerst symbool stond voor radicale ontmenselijking naar een groep mensen die worden gezien en aangeduid als vermeende dader van genocide.
In activistische kringen (de pro-Palestina beweging) worden rituelen en symbolen die traditioneel verbonden zijn aan de herdenking van de Holocaust, zoals kinderschoentjes, het voorlezen van namen en het gebruik van never again, met verve overgenomen in hedendaagse politieke acties die veel aandacht krijgen in de media. De symbolen van de Holocaust worden zo van hun oorspronkelijke betekenis ontdaan en ingezet voor actuele politieke kwesties.
Activisten
Al met al vind ik het een pijnlijke aangelegenheid dat onze herdenkingen en ervaringen, opgedaan in de Tweede Wereldoorlog en tijdens de Holocaust, nu steeds vaker ingekleurd worden door tumult en strijd. Er bestaat bovendien gerechtvaardigde angst dat deze herdenkingen verstoord gaan worden door activisten. Op 4 mei gaan veel Joden niet meer naar de Dam, uit angst voor verstoringen. Afgelopen zondag nog werd de herdenking van het bombardement op Nijmegen herdacht waarbij destijds achthonderd doden vielen. Tijdens de plechtigheid verstoorden activisten de toespraak van de Amerikaanse ambassadeur.
Zonder duidelijke begrenzing dreigt het risico dat ook komende herdenkingen inzet worden van activistische acties.
Er ontbreekt eenduidig en fatsoenlijk beleid omdat bestuurders hier hun handen niet aan durven te branden. Ze zijn gericht op ‘verbinden’ en ‘de-escaleren’. Ze durven geen ingrijpende beslissingen te nemen door demonstraties te verbieden of te begrenzen, of door sprekers te weigeren. De gevolgen hiervan komen telkens weer bij de Joodse gemeenschap terecht die dan tevergeefs probeert bij te sturen.
Geen afgesloten hoofdstuk
Wat veel mensen niet weten, of zien, is hoeveel dit telkens oproept bij Joden. In gesprekken valt me telkens op hoe belangrijk deze herdenkingen nog altijd zijn voor hun nazaten en families. Voor hen zijn 4 mei en andere momenten geen abstract ritueel maar maken ze deel uit van hun familiegeschiedenis waarin de Holocaust zo’n grote rol speelt. Sommigen van hen zijn naar de vermoorde familieleden vernoemd, of trots op hun Joodse achternaam (‘Hitler heeft geen gelijk gekregen’).
Alleen al door te bestaan bewijzen zij dat Joden niet uitgeroeid zijn. Anderen zijn nog steeds op zoek naar mogelijke familieleden omdat ze ‘verdwenen ‘zijn in de vernietigingskampen en nooit terugkeerden naar hun thuisadres. Zelf word ik nog wel eens benaderd of ik soms familie ben van een Van Gelderen. Wat ik tot nu toe nooit ben, maar dat terzijde.
Voor veel Joden overal ter wereld, ook in Nederland, is de Holocaust dan ook geen afgesloten historisch hoofdstuk maar een realiteit, die hen nog steeds richting geeft in hun dagelijks leven. De Holocaust werkt namelijk door in de familiegeschiedenissen, in de opvoeding die we kregen en doorgeven, in waakzaamheid en angsten en in de intergenerationele trauma’s die steeds zichtbaarder worden.
Geen bescherming
Het besef en weten dat assimilatie, vriendschappen of maatschappelijke inbedding en successen in de jaren dertig geen bescherming boden tegen moord en verraad op ons volk vormt nog altijd een belangrijke ervaring, en is vaak nog richtinggevend in hoe we onze veiligheid nu inschatten.
Nu het steeds moeilijker wordt de Holocaust in de openbaarheid te herdenken zonder angst en spanning, en zonder conflicten over de uitgenodigde sprekers, is het mijns inziens hoog tijd dat Joodse gemeenschappen hun hand in eigen boezem gaan steken en het herdenken zelf ter hand gaan nemen, uit zorg voor waardigheid en rust. Maar vooral, en eigenlijk, om de herdenkingen te waarborgen. Samen herdenken troost.
Maar wanneer dit gepaard gaat met spanningen en angsten is troost ver te zoeken en wordt het een angstig en conflictvol herdenken. Want nu eensgezindheid en veiligheid bij herdenken niet meer vanzelfsprekend zijn, erodeert niet alleen de betekenis van deze plechtigheid maar helaas ook het vertrouwen dat de samenleving ons daadwerkelijk beschermt.
In mijn vorige column schreef ik over het bouwen van een eigen tafel. Als wij de betekenis van de Holocaust willen bewaren kunnen we het ons niet meer veroorloven te wachten tot anderen dat voor ons doen.
OpinieZ is en blijft gratis voor u! Maar we kunnen een bijdrage in onze kosten natuurlijk goed gebruiken. U kunt een donatie doen via GoFundMe. U helpt daarmee OpinieZ in de lucht te houden. Dank voor uw aandacht.
Over de auteur
Recent gepubliceerd
Antisemitisme22 mei 2026Wat voor Joden in Nederland veranderde na 7 oktober 2023
Antisemitisme15 mei 2026Sadistische wreedheden van Hamas door reguliere media weggepoetst
Antisemitisme4 mei 2026De Shoah wordt verjaagd uit de kern van de Dodenherdenking
Antisemitisme3 mei 2026Wie ons land binnenkomt raakt de grenzen van onze vrijheid
‘In Nederland functioneerde een zeer goed administratief apparaat dat Joden registreerde, isoleerde en uiteindelijk deporteerde. Het was een grootscheeps opgezet systeem waarin de Nederlandse bureaucratie’.
Niet veel anders dan de Holocaust zijn we nu ook verraden door onze overheid, tijdens de coronaperiode werden koffiedrinkende vredelievende demonstranten met waterkanonnen, knuppels en honden aangevallen. Hugo de jonge, ‘we weten waar ze wonen’. Destijds werden politiemensen beloond voor het aangeven van Joden, nooit vergeten!
Het advies is aan onze Joodse mensen en allen die hen een warm hart toedragen, is dan ook om herdenkingen die anders dan uitsluitend als die van de Holocaust, te boycotten. Net als bijeenkomsten waar sprekers als Femke Halsema, Jerry Afriyie en consorten.
Nog beter, zelf een waardige bijeenkomst organiseren.
Mee eens!
Beste Dick en Marcia,
Het trekken van analogieën tussen de shoah en andere maatschappelijke fenomenen, die qua gevolgen en volstrekt achterlijke intenties toch van een veel geringere orde van grootte zijn, was in voorbije jaren altijd goed voor een Godwin-argument uit vooral Joodse hoek.
Daarmee werd namelijk afgedaan aan het unieke karakter van de uitwerking van nazistische existentiële strijd tegen het wereldomvattende joods-bolsjewistische complot (of iets dergelijks) tegen de Europese Joden.
Qua organisatiegraad, duur en/of slachtofferaantallen zijn er in de naoorlogse geschiedenis genoeg runners-up aan te wijzen, maar in de combinatie van deze factoren is de Lösung der Judenfrage uniek.
Net zoals wat daarna gebeurde ten aanzien van het ‘ownen’ van de historie, te meer die onlosmakelijk verbonden is al eeuwen bestaand antisemitisme, de moderne communistische variant, het ontstaan van de staat Israël en de tot op heden telkens mislukte (symbolische) pogingen om die te vernietigen.
De analogie tussen de weird fuck Corona-tralala, waarde van grondrechten, maatschappelijke uitsluitingen e.d. en de shoah, was voorheen altijd goed voor een wappie-stempel. En de ‘Mee eens!’ is moeilijk in overeenstemming te brengen bij het argument van Marcia dat de historische grondslag van WOII/Jodenvervolging-herdenkingen niet homeopatisch te verdunnen is met allerlei tegenwoordige sentimenten (die weer aansluiten op allerlei klassieke en communistische antisemitische tendensen).
De strijd der gerechtigden is nog niet zo makkelijk.
Vanuit het Amsterdamse perspectief destijds denk ik dat eigen herdenkingen beter zullen zijn.
Wij kunnen het volgende herdenken:
1.
De Amsterdamse politie was buitengewoon actief in het opsporen en deporteren van joden.
2.
De NS was buitengewoon actief in het deporteren van joden.
3.
Het GVB was buitengewoon actief in het deporteren van joden (lijn 8).
4.
De Amsterdamse bevolking was buitengewoon actief in het opsporen en deporteren van joden. 7,50 per jood was de premie.
5.
Toen mijn vader uit Duitsland terug kwam was het ouderlijk huis leeg geroofd en onteigend.
6.
De gemeente Amsterdam was na de oorlog erg voortvarend met het innen van achterstallige belastingen op joodse overlevenden.
Een eigen herdenking en monument met eigen sprekers is wat er nodig is. Laat de rest maar barsten.
De afspraak: ‘Dit nooit weer’ moeten we uitvoeren.
Heel mooi idee met treffende aandachtspunten! Er valt helaas erg veel te herdenken in A.
Die erosie is een doelbewuste strategie om de Holocaust als onderdeel van een nationaal stuk geschiedenis verbonden aan een bepaald volk te doen opgaan in een soort wereldgeschiedenis verbonden aan wereldburgerschap en wereldgemeenschap. Weg natie, weg etnische identiteit, weg historisch bewustzijn.
Het valt binnen SDG nr 10: ongelijkheid verminderen want we zijn wereldburgers en dat bevordert weer de migratie doelen van agenda 2030.
Onder punt 10.3 en 10.4 staat het gewoon: verschillen in inkomen en welvaart zijn veel belangrijker dan al het overige. En migratie is een manier om dat op te heffen, maar daarvoor moet het historisch en nationaal bewustzijn worden uitgewist en vervangen door de visie dat bijv de burgers in Gaza het slachtoffer zijn dat we nu moeten gaan herdenken.
Nietzsche had gelijk: de Umwertung aller Werte is in volle gang. Onder onze neus. Alleen niet in ons belang.
U heeft het heel goed begrepen en uitstekend verwoord. Nu de rest nog.
Beste Marcia,
Handelen naar je eigen overtuiging is nooit een slechte, zeker als je het hoe en waarom van die uitkomst communiceert.
Afwachten tot anderen het doen of mee doen (mag altijd maar niet noodzakelijk) leidt maar tot sociale dingen waarbij iedereen maar mee blijft kleppen om het gesprek gaande te houden. Met volk rond de tafel dat duidelijk andere accenten wil leggen of een heel andere kant op wil, houdt dat noodzakelijkerwijs in dat jezelf ook opschuift. Wat dan vis à vis de eigen overtuiging een breekpunt heeft.
Beter om het daar niet op aan te laten komen.
En met mensen die niet helemaal duidelijk hebben wat de bedoeling is – en dat is in NL inmiddels een groep met een wat griezelig soortelijk gewicht in bestuurlijke functies, en dan zeker niet alleen in allerlei herdenkingscomités – krijg je er geridderde types als Jerry Afriye er gratis en voor niets bij.
Jerry en de sentimenten waar die op surft zijn het symptoom, niet de oorzaak.
Daarnaast hebben wat ik maar het ‘vibe’ fenomeen zal noemen. Het gaat allang niet meer om de inhoud maar om een soort gedeeld gevoel – en dan graag het goede gedeelde gevoel – als we ergens wezenlijks mee bezig zijn, totdat we switchen naar iets anders belangrijks om daar een misschien nog beter gevoel bij te hebben.
Gevolgen, oorzaken en de andere kant van de schutting; alles van nul en generlei waarde. Zeker iets Gen Z-achtigs maar de heren Rutte en Jetten zijn er misschien nog wel erger in gepekeld.
Als je inhoud en feiten het belangrijkst vindt, dan rest er niets dan jezelf te onthippen.
Dank voor uw evenwichtige artikel. U beschrijft de uitwassen van het gebrek aan opvoeding en opleiding. Dat gebrek is volgens mij in de 60er jaren begonnen met de zogenaamde democratisering in alle instituties. Het resultaat is nu; Veel te weinig kennis en inzicht dat wordt gecompenseerd met activistische leuzen. Want voor activisme is niet veel kennis nodig.
Inderdaad. Het gebrek aan kennis en inzicht bij activisten is ontluisterend
Ik vind het een grove fout van de organisatie van de februari staking herdenking dat ze die Jerry Ayfirie hebben uitgenodigd om te spreken. Hij is inderdaad een antisemiet.
Door de organisatie is zo ver naast de pot gepiest dat ik er eigenlijk geen woorden voor heb.
Bij Nieuws van de Dag vandaag bracht Viktor Vlam het in als opiniestuk. Hij was er woest over, dat dit kon gebeuren. En ook Tom Staal was heel boos op de organisatie. Ik vond het heel goed dat zij zich hier heel sterk uitspraken dat het enorm kwetsend is voor de Joodse mensen die aan de herdenking wilden deelnemen. Iemand zei : ‘er kwam toen tenminste iemand voor ons op’. Dus voor de Joodse gemeenschap is dit een belangrijke dag. Ze waren er duidelijk zeer verontwaardigd over toen de journalist ter plaatse mensen bevroeg op hun mening. De meesten waar boos of verdrietig. En ik kan me dat zo goed voorstellen. Een enorme faux pas.
Dat klopt bij veel Joden is dit heftig aangekomen.
Zit natuurlijk wel een economisch kantje aan alles. Ik denk dat er vanuit commercieel oogpunt hier in Nederland nu nog weinig te verdienen valt met dat hele Holocaust verhaal. Die paar Joden van een eerste, tweede of derde generatie slachtoffers -zo lang werkt een dergelijk trauma door- zijn in getal niet belangrijk meer. Het klinkt dan wel erg basaal, maar die commerciële “disrupting” rapper deuntjes verdienen commercieel meer. Dat hele Holocaust verhaal valt geen droog brood meer aan te verdienen. Wel aan die genocide plegende Zionisten. Rapperdepap, de pap, boem, boem..
Er zijn nog maar weinig Joden om rekening mee te houden. Dus waarom zou je dat doen als andere grote minderheidsgroepen hun aandacht vragen.
Met “aandacht vragen”, denk ik aan lui die eisen afdwingen. Zolang het traditioneel gesloten bestuur netwerk in haar bevoordeelde eigen positie niet bedreigd wordt in West Europa, zullen lui in deze politieke cultuur van lintjesknippers veel eerder aan de eisen van de afdwingers voldoen, dan bijvoorbeeld in de VS, die een veel grotere directe “man in de straat” democratie kent, en daardoor veel minder bevattelijk is voor afdwingers, en dus ook stabieler is. Daarnaast is het door die politieke cultuur in de VS op de lange termijn veiliger voor Joodse mensen dan in Europa.