Progressieve paus Leo XIV doet de economische feiten tekort

• Over
• Laatste berichten

Frank Boll

Economist, historicus, financieel adviseur en publicist

Laatste berichten van Frank Boll (alles zien)

• Progressieve paus Leo XIV doet de economische feiten tekort - 13 oktober 2026
• Tocqueville voorspelde dat de gelijkheidsobsessie de vrijheid doodt - 8 maart 2026
• Waarom Milei onze waardering verdient - 22 december 2025

Paus Leo XIV. Foto: Frodlekis, CC BY 4.0.

Als historicus, economist, ondernemer en katholiek ben ik verwonderd over uitspraken van de nieuwe paus Leo XIV. In het spoor van zijn voorganger Franciscus hekelt hij een economisch paradigma dat de aarde zou uitbuiten en de armsten zou marginaliseren, en wijst hij met de vinger naar de westerse migratiepolitiek. Maar wie moreel gezag draagt, heeft ook de plicht de feiten recht te doen.

In zijn eerste grote toespraak³ van zondag 18 mei 2025, bij het begin van zijn pontificaat, had Leo XIV het over “…troppe ferite causate dall’odio, […] da un paradigma economico che sfrutta le risorse della Terra ed emargina i più poveri.” Of: “…te veel wonden veroorzaakt door de haat, […] door het economische paradigma dat de hulpbronnen van de aarde uitbuit en de armsten marginaliseert.”

Ook zijn uitspraken over migratie liggen in de lijn van die van zijn voorganger, paus Franciscus, die in Marseille sprak over “il fanatismo dell’indifferenza¹”, of “het fanatisme van de onverschilligheid”. Deze meningen zijn een regelrechte kritiek op het westerse economische model en wijzen met de vinger naar de westerse migratiepolitiek.

Een unicum in de wereldgeschiedenis

Leo XIV vervoegt met deze opmerkingen een aantal van zijn voorgangers die ook kritiek uitten op het westerse liberale economische systeem van de laatste 250 jaar. Want over dat economisch paradigma gaat het.

Echter, dat liberale economische systeem, waarvan het liberaal-politieke niet is weg te denken, heeft niet enkel het Westen welvarend⁴ gemaakt. Het staat ook model elders in de wereld. Meer nog. Tot vandaag geldt het als een unicum⁵ in de millennialange geschiedenis van beschavingen. Met vrijheid, keuzemogelijkheden, eigen verantwoordelijkheid, tolerantie, pluralisme, economische welvaart en zorg voor de meest kwetsbaren. Daar heeft de joods-christelijke erfenis, samen met de Griekse en de Romeinse, wezenlijk toe bijgedragen.

Dat bekritiseerde paradigma verving feodale productiewijzen⁶, ruilde het absolutisme van koningen en oligarchieën in voor representatieve constitutionele staatsvormen, en verving slavernij, horigheid en andere vrijheidsbeperkingen door vrijheid voor allen. Een unieke politieke en economische omwenteling in de wereldgeschiedenis.

Dat de paus zich bezorgd toont over de problemen in de maatschappij, is een van zijn taken als drager van moreel gezag over 1,4 miljard katholieken en vele niet-katholieken. Maar dat ontheft hem niet van de morele plicht een taal te gebruiken die de feiten recht doet. Zo niet, dan vervoegt hij de pleitbezorgers van utopieën. En utopieën zijn en waren altijd gevaarlijk. Zoals onder meer de collectivistische regimes⁷ die sedert de communistische revolutie van 1917 gedurende nu 109 jaar in vele landen overal in de wereld hebben gezorgd voor onvrijheid, keuzebeperking, ellende, armoede, willekeur, terreur en moord.

De grootste armoedebestrijder ooit

Het vrijemarktkapitalisme⁸ zorgde de laatste twee eeuwen voor de meest succesvolle armoedebestrijding. Op drie manieren. Eerst en vooral door de regelmatige verdubbeling van de globale levensstandaard en die per capita. Door de uitbouw van de welvaartsstaat. En recent door in de periode rond 2000 zo’n 2 miljard mensen uit de absolute armoede² te halen. Dat is bijna een derde van de toenmalige wereldbevolking van 6,4 miljard. Dit via vrijhandel, een ingrediënt van het vrijemarktkapitalisme.

Aanleiding hiertoe waren de vrijhandelspolitiek van Deng Xiaoping – geïnspireerd door onder meer Lee Kuan Yew uit Singapore, die het zelf van het Westen leerde – en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, toen vele ex-republieken overstapten naar een vrijemarkteconomie. Welk ander systeem heeft ooit gelijkaardige successen geboekt? Integendeel, een aantal ten onrechte progressief genoemde regimes koesterden de armen zozeer dat ze hun aantal vermenigvuldigden.

Eenmaal de strijd tegen absolute armoede succesvol gestreden was, ging het bewustzijn van relatieve armoede dat van absolute armoede domineren. Met een fixatie op inkomensherverdeling die de groei bedreigt en uiteindelijk kan tenietdoen.

In elke maatschappij bestaat relatieve armoede – behalve wanneer allen even arm zijn. Ook in groeiende meritocratische economieën. In een welvarende maatschappij A zal enerzijds het mediane inkomen hoger zijn dan in een veel minder welvarende maatschappij B, maar anderzijds zullen in A de inkomens in vergelijking met B misschien ook breder verspreid zijn rond de mediaan. Of: geen rijke landen zonder rijken.

Een cijfervoorbeeld. A heeft een mediaan inkomen van 100 en vele lagere inkomens die schommelen rond 80 en 70, terwijl B een mediaan inkomen heeft van 70, met lagere inkomens die schommelen rond 60 en 55. Land B heeft minder relatieve armoede, maar een merkelijk lagere absolute levensstandaard. Zowel de rede als het christelijk gebod dat afgunst verbiedt, pleiten voor maatschappij A. Of zou men moeten verzaken aan een verdubbeling van het inkomen van iedereen omdat dan de relatieve armoede onveranderd blijft? Een continue strijd om immer meer herverdeling zal staat A op termijn doen ontaarden in staat B.

Vermogensongelijkheid

Een soortgelijke argumentatie geldt voor de vermogensongelijkheid. De Amerikaanse economist van Russische oorsprong Abba Lerner⁹ argumenteerde ooit dat een gelijke verdeling van het bestaande vermogen de som van de satisfactie van allen zou verhogen. Juist. Tot men hem erop wees dat in een volgende periode het vermogen, of de kapitaalvoorraad van productieve middelen en uitgeleende gelden, sterk zou dalen, omdat het overgrote deel ervan geconsumeerd zou worden. Met als gevolg een daling van het geproduceerde inkomen in de volgende periodes.

Een historisch voorbeeld daarvan werd verschaft door een experiment in het communistische Joegoslavië van Tito. Daar werd de controle over ondernemingen toevertrouwd aan de arbeiders. Die ondernemingen gingen op de fles, omdat de arbeiders, zoals Marx bepleitte, het arbeidssurplus – zoals Marx de winst noemde – aan zichzelf uitkeerden en consumeerden.

Geen zero-som-spel

Ten slotte nog twee gangbare, populaire en onterechte indrukken die gevoed kunnen worden door de zinsnede “de marginalisering van de allerarmsten”. Die uitspraak lijkt verenigbaar met de mening dat het de rijken zijn die anderen arm maken. Dat was vaak het geval in de periode vóór het westerse liberalisme, maar niet in het huidige, mature westerse liberalisme. Zulk narratief is gebaseerd op wat economisten een ‘zero-som-spel’ noemen. Zoals in de feodaliteit, waar de rijken – de koning, de hogere en de lagere adel, en de hogere clerus – welvarend zijn ten koste van de armen: de boeren. In het vrijemarktkapitalisme echter geldt het ‘positievesomspel’.

Een illustratie. De Amerikaanse economist en Nobelprijswinnaar William Nordhaus berekende¹⁰ dat rijke uitvinders van technologische innovaties in de VSA slechts 2,2% opstrijken van de baten die ze creëren voor de ganse maatschappij. Voor die grote baten voor iedereen zorgde een bouwsteen van het vrijemarktkapitalisme: de mededinging, of de drijfveer voor prijsdalingen, productietoenames en kwaliteitsverbeteringen.

In ons huidige stelsel, een positieve-som-spel, worden door vrijheid en keuzemogelijkheden alle kansen gegeven aan menselijk potentieel en initiatief. De wereld biedt oneindig veel opportuniteiten voor afspraken en contracten met wederzijdse voordelen. Zerosomdenken is daarom zowel een tragedie als een valstrik.

Basiskennis economie ontbreekt

Bovendien zou het Westen zich schuldig moeten voelen over zijn succes, zoals de wokebeweging ons voorspiegelt. Dat mondt vaak uit in zelfhaat. Daarbij moet alles op de schop wat voor succes zorgde. Een elementaire basiskennis van economie ontbreekt, niet enkel bij de publieke opinie maar ook bij de gezagsdragers. Met nefaste gevolgen voor de werking van ons maatschappelijk bestel.

Weten zij die collectieve systemen verkiezen boven vrijemarktkapitalisme wat die termen inhouden? En welke hun historische resultaten zijn? Kennis wordt verdrongen door ideologie.

Het paradigma dat de aarde uitbuit

Een verborgen campagne voor degrowth. Zijn we de onheilspellende voorspellingen van de Club van Rome¹¹ vergeten? In het begin van de jaren 1970 – toen de wereldbevolking slechts half zo groot was als de ruim 8 miljard van nu – stelde die club met quasi zekerheid dat slechts weinige jaren de wereld scheidden van de catastrofe door uitputting van de hulpbronnen. Ondertussen verdubbelde de wereldbevolking en bleef de catastrofe uit.

Een nieuwe versie daarvan is de klimaatbeweging en de strijd voor zero-uitstoot. Of de klimaatreligie. Natuurlijk zijn er issues met vervuiling en met de opwarming van de aarde. Maar dergelijke opwarming is niet nieuw. Over millennia waren er cycli van ijstijden en opwarming. De bestrijding van de gevolgen van de opwarming dient centraal te staan. Niet een fanatieke strijd tot elke prijs voor zero-uitstoot.

Deze beweging werd gekaapt door collectivistische ideologieën. Uitspraken van UNO-verantwoordelijken die aanleunen bij het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) illustreren dit. Zoals:

“Isn’t the only hope for the planet that the industrialized civilizations collapse? Isn’t it our responsibility to bring that about?” (Maurice Strong¹² in 1990, over het plot van een roman die hij overwoog; Strong leidde in 1992 de VN-milieutop in Rio), en

“We redistribute de facto the world’s wealth by climate policy… Climate policy has almost nothing to do anymore with environmental protection.” (Ottmar Edenhofer¹³ in 2010), en

“We own the science and we think that the world should know it.” (Melissa Fleming¹⁴ in 2022).

Dat klinkt allemaal akelig, en dat is het ook. En welke boodschap wilde de vorige paus geven toen hij Greta Thunberg in het Vaticaan ontving?

Het fanatisme van de onverschilligheid

In verband met migratie herhaalde de paus op een reis naar de Canarische Eilanden de boodschap van zijn voorganger, die sprak over “het fanatisme van de onverschilligheid”. Een verwijt aan het Westen. De grootschalige en ongeregelde migratie van de laatste decennia, waarbij zeer verschillende culturen in zeer verschillende ontwikkelingsfasen bijeengebracht worden, zorgt voor grote spanningen.

Enkele bedenkingen. Koning Hassan II van Marokko zei in 1993 tegen de Franse journaliste Anne Sinclair dat de geëmigreerde Marokkanen nooit goede Fransen zouden worden. Vergelijk de oppervlakte van West-Europa – het uitverkoren immigratieparadijs, ondanks de verdachtmaking van zijn economisch paradigma – met die van Afrika, een continent met groot menselijk en materieel potentieel.

Is massale en ongecontroleerde migratie uiteindelijk niet nadelig voor drie partijen? Voor de landen waaruit geëmigreerd wordt: de meeste daarvan moeten hervormen willen ze groeien. Wie gaat zorgen voor de ontwikkeling van deze ondergemanagede landen? Voor de ontvangende landen, want de cohesie, het cement dat een land bijeenhoudt, verzwakt of verdwijnt. En ten slotte voor de grote meerderheid van de migranten zelf.

Waarom verkiezen migranten uit moslimlanden migratie naar het Westen boven migratie naar rijke landen in het Midden-Oosten, waarmee ze door godsdienst verbonden zijn en die aangewezen zijn op ingevoerde arbeid? Misschien geldt hier het gezegde van de katholieke Engelse schrijver Gilbert Keith Chesterton¹⁵: “The modern world is full of the old Christian virtues gone mad. The virtues have gone mad because they have been isolated from each other and are wandering alone.”

Daarentegen zal het verlenen van menselijke en materiële hulp aan landen om zich te ontwikkelen ten bate komen van die landen, van hun bevolking en van de landen die bijstand verlenen, doordat de wereld welvarender wordt. De voorwaarde is wel dat ze op eigen benen leren staan, of vis leren vangen in plaats van vis te krijgen.