Advertenties
Recent:

Amsterdamse heisa over Holocaust Namenmonument

Een drammerige initiatiefnemer, een beroemde architect en een schuldbewuste gemeente. Dit doet voor het Holocaust Namenmonument dat aan de Amsterdamse Weesperstraat moet verrijzen het ergste vrezen. De prominente, maar krappe locatie in de binnenstad, gecombineerd met de theatrale ontwerpstijl van ster-architect Daniel Libeskind, kan tot een desastreus resultaat leiden.

Absurde vertoning
Libeskind maakte voor een inmiddels verworpen locatie in het Wertheimpark al eerder een ontwerp voor de Holocaust Namenmonument waartoe het Auschwitz Comite Nederland het initiatief nam. De namen van meer dan 102.000 – vrijwel allemaal Joodse – slachtoffers uit Nederland zullen hierop lees- en tastbaar worden weergegeven. Wat toen nog Namenwand heette, verwerd in Libeskind’s eerdere ontwerp al snel tot een absurde vertoning.

Berekeningen hebben het over zo’n 380 meter strekkende wand die nodig zijn voor de weergave van de namen. Die ruimte was in het Wertheimpark bij lange na niet aanwezig. De architect, bekend om zijn hang naar het theatrale gebaar, vond daarop een oplossing. Hij vouwde de wand tot een zigzaggend parcours en omdat hij emoties graag nog met allerlei stijlmiddelen ophoogt, verwerkte hij ook nog eens tal van niveau- en hoogteverschillen in vloer en wanden.

Dit resulteerde in een omsloten ruimte met een toegang naar een ‘inpandige’ looproute die eindigde bij een enkele uitgang. Het parcours versmalt onderweg een paar keer dramatisch tot krappe doorgangen en de bezoeker ziet nooit wat hem achter de volgende scherpe bocht verwacht.

Een principe dat we van supermarkten of musea kennen, en dat eigenlijk nooit echt prettig aanvoelt, maar dan verhevigd.

Ongemak
Paste het ongemak dat Libeskind’s ontwerp bewust of onbewust zou oproepen bij de opzet die de initatiefnemers voor ogen hadden? Is dit aspect van het ontwerp ooit besproken? Ik betwijfel het. Misschien is het ook inherent aan het in zee gaan met een prominent die pro bono meewerkt. Die val je niet gauw nog eens lastig met kritiek of aanpassingen.

Dit concept laat de bezoeker absoluut geen ruimte om zelf te bepalen hoe hij het monument wil ervaren, hoe iemand zelf wil rouwen, herdenken, herinneren. Bij het Vietnam Veterans Memorial, één doorlopende namenwand in een park, houden mensen vaak hun hand op een naam, trekken ze er de reliëfletters van over of leggen bloemen bij een specifieke plek. Anderen zitten er uren, soms in een rolstoel, of blijven gewoon staan, in gedachten verzonken en op hun eigen manier. Wie het verdriet dat de aanblik van al die namen oproept teveel wordt, kan zich op elk moment afwenden en zijn blik op iets anders richten.

Effectbejag
Die ruimte biedt Libeskind zijn bezoekers niet. Hij laat de bezoekers in een vastgelegde looprichting door zijn effectbejagende wandenensemble lopen en ontneemt ze elke mogelijkheid tot verblijf, rust, wegkijken of afstand nemen. En daarmee ontneemt hij hun vrijheid en individualiteit. Want hoe kom je hier uit als het je, wat heel goed voorstelbaar is, middenin ineens teveel wordt? Dan wordt de weg naar de uitgang bijna een nachtmerrie.

Ik vind dat een moeilijk te verdragen gedachte. Zowel de waardigheid van de bezoeker als die van de te herdenken slachtoffers wordt hiermee geen recht gedaan.
Nu het Wertheimpark als locatie van de baan was leek het erop dat ons ons deze dominante wanstaltigheid bespaard zou worden. Dat blijkt een misvatting.

Alternatieve locaties
De Gemeente liet na het Wertheimpark-debacle vijftien alternatieve, door Amsterdammers aangedragen locaties op hun geschiktheid screenen . Het resultaat werd in mei 2015 in een rapport gepresenteerd. Van de onderzochte locaties ligt er ook een aantal buiten de binnenstad. Jacques Grishaver, de voorzitter van het Auschwitz Comité is er meteen duidelijk over. Voorhem komt alleen een prominente locatie binnen het Joods Kwartier in aanmerking. “Mocht de beslissing echter vallen op het Beatrixpark of een andere plek buiten het Joods Kwartier, of op de Nieuwe Uilenburgerstraat, dan werken we daar niet aan mee”, dreigt hij bijna in in een interview met het NIW.

Vier maanden later wordt op verzoek van de intiatiefnemers een zestiende locatie aan de selectie toegevoegd, het plantsoen aan de Weesperstraat, waarop nu nog het door velen als pijnlijk ervaren Monument voor de Joodse Erkentelijkheid staat. Dat de locatie “binnen het Joods kwartier op een prominente locatie moet liggen en zichtbaar en herkenbaar moet zijn vanaf de openbare weg” weegt voor het comité het zwaarst. Criteria als waardige en rustige herdenkplaats of beschikbare ruimte maar ook het noodzakelijke beheer, de veiligheid en de afsluitbaarheid wegen niet langer mee. Wellicht niet meer nodig want de gemeente zegde in het rapport van mei 2015 immers al genereus toe de kosten voor het beheer deels of geheel op zich te nemen.

Weesperstraat
Het plantsoen aan de Weesperstraat lijkt nu op 22 juni door de gemeenteraad definitief als locatie gekozen te worden. Het is wederom een zeer krap bemeten plek. De door de gemeente gemaakte haalbaarheidsstudie heeft het over er “maar juist inpassen”. Wat dat betekent wordt zichtbaar in twee grafieken van mogelijke opstellingsprincipes. In beide gevallen vullen  wanden in de lengte of breedte opgesteld het hele beschikbare terrein.

Helaas doemt daarmee opnieuw het beeld op van een labyrintisch benauwende setting, ditmaal ook nog eens gelegen aan de drukste straat van Amsterdam. Wanneer dit de basis is waarop Libeskind nog eens zijn stempel mag drukken lijkt mij de kans op een tweede grote vergissing met een monument op deze plek niet uitgesloten.

Prestigeobject
Intussen lijkt het bij het namenmonument al niemand meer om het herdenken zelf te gaan. Het is verworden tot een prestigeobject dat erdoorheen gedrukt moet worden. De burgemeester toont zich door de gang van zaken terecht vermoeid en wil zich met de architectuur verder niet bemoeien. Jacques Grishaver en zijn medestanders hebben ongetwijfeld ook geen zin meer in discussie en het zou mij niet verbazen als ook Libeskind er de buik van vol heeft. Toch is het zaak dat een nieuw ontwerp deze keer wel kritisch op al zijn facetten wordt beoordeeld.

Tot en met deze prachtige satire van Micha Wertheim aan toe is er over het namenmonument heel veel gesproken en geschreven, wellicht teveel. Of het wel nodig is, het zoveelste monument, over het ontwerp, de locatie, de procedure, de besteding van de erfpachtgelden, etcetera. Dat hoort bij mondige en eigenwijze Amsterdammers en kan geen kwaad.

Een probleem is er pas echt als er aan de Weesperstraat een megalomane, in beton gegoten vergissing komt te staan. De kans daarop zit er nu weer dik in.

Advertenties

3 Comments on Amsterdamse heisa over Holocaust Namenmonument

  1. JooJootje // 5 juni 2016 19:25 om 19:25 //

    Krijg de zwarte gedachte bij de beschrijving dat dit gedenkmonument beter Himmelstrasse genoemd kan worden.
    Geen zigzag corridor toendertijd maar wel de zelfde beklemde omsluiting,en er is geen ontsnappen aan anders dan de geplande route.

Reacties zijn gesloten.

%d bloggers liken dit: